Od naturalnej i spontanicznej krzyżówki do gatunku o strategicznym znaczeniu dla światowego rolnictwa. Sukces rzepaku to efekt ogromnego postępu biologicznego i wytężonej pracy hodowców tworzących coraz doskonalsze odmiany dla plantatorów.
Spontaniczna krzyżówka dwóch gatunków
Historia znanego i cenionego rzepaku nie jest aż tak oczywista jak mogłoby się wydawać. Gatunek ten powstał w wyniku spontanicznej, w pełni naturalnej krzyżówki dwóch gatunków:
- kapusty właściwej, czyli rzepiku (Brassica rapa),
- kapusty warzywnej (Brassica oleracea).
Szacuje się, że doszło do niej około dwóch i pół tysiąca lat temu w basenie Morza Śródziemnego. W wyniku tej krzyżówki powstała kapusta rzepak (Brassica napus).
Zresyntetyzowany rzepak stanowi pierwotną formę rzepaku ozimego i często służy jako materiał wyjściowy w hodowli twórczej. Wykorzystuje się go do kontrolowanego poszerzania zmienności genetycznej oraz poszukiwania i selekcji nowych cech odporności, które znajdują zastosowanie w nowoczesnych odmianach.
Kiedy i jak powstał rzepak? Obejrzyj wideo
Hodowlany przełom w uprawie rzepaku
Odmiany mieszańcowe rzepaku ozimego zdominowały rynek nasienny i są obecnie coraz częściej wybierane przez plantatorów.
Idea ich hodowli polega przede wszystkim na uzyskaniu:
- wysokiego potencjału plonowania,
- lepszego wigoru roślin,
- odporności na niekorzystne czynniki środowiskowe.
Co należy podkreślić, efekt wybujałości mieszańców jest widoczny wyłącznie w pierwszym pokoleniu.
Mieszaniec rzepaku powstaje z połączenia dwóch komponentów – linii matecznej i ojcowskiej. Linia mateczna jest sterylna, co oznacza, że w przypadku rzepaku nie produkuje pyłku. Linia ojcowska cechuje się natomiast płodnością i odpowiada za jej przywrócenie w procesie twórczym odmian. Dzięki temu nasiona uzyskane z takiego połączenia są w pełni płodne.
Dla hodowców kluczowe znaczenie w tym procesie ma możliwość precyzyjnej kontroli procesu zapylania. Dzięki systemowi sterylności mogą oni dokładnie określić, z jakich dwóch linii powstanie dany mieszaniec. Pozwala to uzyskać pożądane cechy oraz w pełni wykorzystać wspomniany efekt heterozji.
Jak powstają odmiany mieszańcowe rzepaku? Obejrzyj wideo
30 lat odmian mieszańcowych rzepaku ozimego
W tym roku mija 30 lat od wprowadzenia odmian mieszańcowych rzepaku ozimego. Ich historia rozpoczęła się w 1996 roku wraz z komercjalizacją przez firmę Rapool pierwszej na świecie odmiany mieszańcowej Joker. Od tego momentu hodowla rzepaku przeszła prawdziwą rewolucję, obejmującą kolejne etapy rozwoju i liczne przełomowe osiągnięcia.
Każda nowa generacja odmian przynosi wzrost potencjału plonowania – kluczowego parametru z punktu widzenia plantatorów. Równolegle hodowcy koncentrują się na poprawie zdrowotności roślin, wprowadzając geny odporności m.in. na kiłę kapusty oraz wirusa żółtaczki rzepy.
Szczególne miejsce w historii hodowli rzepaku zajmuje także odmiana Mendel wprowadzona w 2001 roku. To pierwsza kreacja o podwyższonej odporności na najczęściej występujące rasy kiły kapusty. Był to przełomowy moment, który pozwolił wielu gospodarstwom utrzymać opłacalność produkcji mimo silnej presji tego groźnego patogena (Plasmodiophora brassicae).
Nowa era odmian mieszańcowych. Obejrzyj wideo
Jak wygląda współczesna hodowla rzepaku ozimego?
– Od dwudziestu lat pracuję w hodowli NPZ Lembke, a od dwunastu zajmuję się hodowlą rzepaku ozimego. W stacji hodowlano-doświadczalnej w Piaskach, zlokalizowanej w południowej Wielkopolsce, prowadzimy selekcję nowych odmian mieszańcowych, które następnie komercjalizuje firma Rapool. Tworzymy wysokowydajne kreacje dostosowane do warunków siedliskowo-klimatycznych Europy Środkowo-Wschodniej. Współczesna hodowla rzepaku wykorzystuje nowoczesne technologie, takie jak szklarnie, kontrolowane krzyżowania i selekcję wspomaganą markerami, co pozwala szybciej wprowadzać nowe, bardziej odporne i plenne odmiany – mówi dr Tomasz Mikulski, hodowca rzepaku ozimego w NPZ Polska.
