Wraz z rosnącą powierzchnią uprawy rzepaku ozimego rozprzestrzeniają się – wyjątkowo trudne do opanowania – choroby odglebowe. Ogromnym problemem w ostatnim czasie staje się przede wszystkim kiła kapusty, z którą plantatorzy walczą na różne sposoby.
Kiła kapusty – czym jest i dlaczego stanowi tak duże zagrożenie dla rzepaku?
Rzepak jest najważniejszym gatunkiem oleistym uprawianym w Polsce. Wraz ze wzrostem powierzchni jego uprawy pojawiają się coraz częściej groźne dla tego gatunku patogeny.
Szczególnie niebezpieczne są organizmy odglebowe powodujące ogromne i długotrwałe problemy. Wśród nich są to przede wszystkim:
- Plasmodiophora brassicae – sprawca kiły kapusty,
- Verticillium longisporum – wywołujący werticiliozę,
- Sclerotinia sclerotiorum – sprawca zgnilizny twardzikowej.
Wymienione mikroorganizmy w okresie swojego rozwoju wytwarzają grubościenne struktury przetrwalnikowe, które w glebie są w stanie przetrwać wiele lat. Patogeny oczekują na roślinę żywicielską – w tym przypadku rzepak ozimy – aby ją porazić, wywołać objawy chorobowe i zredukować plon.
Struktury te są bardzo odporne na niekorzystne czynniki środowiska (np. mróz, suszę, brak żywiciela) i mogą zachować żywotność w glebie nawet do dwudziestu lat. Ma to wpływ na pogorszenie stanu fitosanitarnego wielu gleb, a w konsekwencji ograniczenie potencjału plonowania rzepaku i innych roślin żywicielskich.
Gdzie występuje kiła kapusty i jakie są źródła infekcji?
Plasmodiophora brassicae występuje na całym świecie, wszędzie tam gdzie uprawia się rośliny kapustowate (np. rzepak, gorczyca, kapusta pastewna, rzepik) lub warzywne (np. kapusta, kalafior, brokuł).
Patogen występuje również na chwastach z tej samej rodziny (tobołki polne, tasznik pospolity, rzodkiew świrzepa, stulicha psia, gorczyca polna i wiele innych).
W literaturze pojawiają się wzmianki, że sprawca kiły kapusty może również atakować rośliny z innych rodzin, np. trawy (życica, kupkówka), koniczyny, rdest lub mak. Potwierdzeniem tych doniesień były sytuacje, gdy po likwidacji wieloletnich łąk na zasianym rzepaku występowała kiła kapusty.
Kiła kapusty w Polsce
W Polsce kiłę kapusty na plantacjach rzepaku obserwuje się w większym nasileniu głównie w województwach:
- zachodniopomorskim,
- pomorskim,
- warmińsko-mazurskim,
- części kujawsko- pomorskiego, dolnośląskiego, opolskiego oraz podkarpackiego.
Nie oznacza to jednak, że w pozostałych regionach Polski gleba jest wolna od tego patogena. Zasięg choroby jest coraz szerszy, a zagrożenie może pojawić się niespodziewanie. W przypadku zainfekowania P. brassicae pozostaje w glebie przez bardzo długi czas.
Skalę problemu, jakim jest kiła kapusty w rzepaku, ukazano na mapie – im kolor ciemniejszy, tym nasilenie występowania kiły kapusty w danym województwie większe:
Jak rozwija się kiła kapusty? Warunki sprzyjające infekcji
Plasmodiophora brassicae należy do królestwa pierwotniaków. Organizm jest bezwzględnym pasożytem, co oznacza, że do swojego rozwoju potrzebuje żywego organizmu – w tym przypadku roślin rzepaku.
Infekcja następuje poprzez włośniki korzeniowe. Porażone komórki silnie się powiększają, co na korzeniu głównym lub bocznych uwidacznia się w formie charakterystycznych pojedynczych, dużych lub licznych i drobnych narośli. Początkowo są one jasne i twarde. Następnie stopniowo brunatnieją, gniją i rozpadają się, uwalniając kolejne pokolenia zarodników przetrwalnikowych, które dostają się do gleby.
Kiełkowanie zarodników P. brassicae następuje w obecności specyficznych substancji wydzielanych przez tkanki korzeni roślin żywicielskich.
Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi patogena są:
- podwyższona temperatura (szczególnie w granicach 18–24°C),
- wysoka wilgotność gleby, związana często z nieuregulowanymi stosunkami wodnymi,
- wczesne siewy rzepaku – odpowiednio wysokie temperatury,
- kwaśny odczyn gleby – stwierdzano już jednak przypadki porażenia rzepaku przez P. brassicae na glebach o odczynie obojętnym lub zasadowym.
Objawy kiły kapusty w rzepaku – jak rozpoznać porażone rośliny?
Najczęstsze objawy kiły kapusty to:
- żółknięcie liści,
- czerwienienie liści,
- więdnięcie roślin,
- zahamowanie wzrostu,
- narośla na korzeniach,
- przedwczesne kwitnienie,
- zamieranie roślin.
Zaatakowane plantacje rzepaku ozimego można rozpoznać po „placach” o słabszym wzroście lub symptomach zakłóceń żywieniowych w postaci żółknięcia, czerwienienia liści i więdnięcia roślin. Takie objawy związane są z faktem, że zdeformowany system korzeniowy rzepaku nie może swobodnie korzystać ze składników pokarmowych oraz zapasów wody znajdujących się w glebie. Innym objawem porażenia w późniejszych fazach rozwojowych jest zahamowanie wzrostu roślin i przyspieszenie kwitnienia.
Sprawca choroby może spowodować nawet całkowite obumarcie roślin przed wydaniem nasion, a w pozostałych przypadkach wpływa znacząco na obniżenie ilości i jakości plonu rzepaku. Największe straty z powodu kiły kapusty obserwuje się w przypadku infekcji w początkowych fazach wzrostu i gdy nagromadzenie czynnika infekcyjnego jest bardzo duże, szczególnie podczas wilgotnych i umiarkowanie ciepłych jesieni.
Co sprzyja rozprzestrzenianiu się kiły kapusty?
| Czynnik | Przykład | Charakter i zasięg zagrożenia |
|---|---|---|
| Płodozmian i międzyplony | Skrócony płodozmian w uprawie roślin kapustowatych oraz międzyplony z tej samej rodziny | Rozwój i pogłębianie się zagrożenia. |
| Odczyn gleby | Silne zakwaszenie gleb. | Rozwój i pogłębianie się zagrożenia. |
| Wilgotność gleby | Wysokie uwilgotnienie i zalanie prowadzi do rozprzestrzeniania się patogena oraz ułatwia aktywne poruszanie się zarodników pływkowych i przetrwalnikowych. |
– na samej zainfekowanej powierzchni – na pola sąsiadujące – na odległe pola |
| Wody powierzchniowe | Rowy, potoki, rzeki (powodzie), silne deszcze i erozja wodna. |
– na pola sąsiadujące – na odległe pola |
| Wiatr | Przy erozji wietrznej przenoszenie zarodników wraz z cząsteczkami gleby. |
– na pola sąsiadujące – na odległe pola |
| Uprawa gleby | Oranie, spulchnianie. |
– ułatwienie przemieszczania zarodników – na samej zainfekowanej powierzchni – na pola sąsiadujące |
| Narzędzia i maszyny | Zanieczyszczone cząsteczkami gleby maszyny i narzędzia (brak dokładnej higieny opon i części roboczych). |
– na samej zainfekowanej powierzchni – na pola sąsiadujące – na odległe pola |
| Chwasty i samosiewy | Tolerowanie zainfekowanych chwastów oraz brak szybkiej likwidacji samosiewów. | Pogłębianie się zagrożenia. |
Jak kiła kapusty rozprzestrzenia się na kolejne pola?
Wielu plantatorów zastanawia się, w jaki sposób dochodzi do pojawienia się patogena na dotychczas wolnych od choroby polach. Omawiane wyżej zarodniki przetrwalnikowe mogą rozprzestrzeniać się między innymi wraz z grudkami gleby przenoszonymi na pola wcześniej nieobjęte infekcją.
Dochodzi do tego na kołach ciągników i maszyn rolniczych, dlatego niezwykle ważne jest dokładne czyszczenie części roboczych oraz obuwia pracowników po pracy na polu, na którym występowała kiła kapusty.
Patogen może być również przenoszony przez wody powierzchniowe, wiatr, resztki pożniwne, a nawet przez zwierzęta leśne. Wszystko to sprawia, że kiła kapusty może nagle pojawić się w nowym regionie, wcześniej wolnym od tego patogena.
Jak zwalczać kiłę kapusty? Najskuteczniejsze metody ograniczania choroby
W ograniczaniu rozprzestrzeniania się patogena i rozwoju choroby niezwykle ważne jest przestrzeganie kilku kluczowych zasad.
Płodozmian to podstawa ochrony
Najważniejszą z nich jest stosowanie prawidłowego płodozmianu oraz utrzymanie co najmniej 4-letniej przerwy w uprawie rzepaku i innych roślin kapustowatych (także w międzyplonach) na danym polu.
W trakcie tej przerwy warto uprawiać gatunki niebędące żywicielami sprawcy choroby, takie jak zboża, okopowe czy bobowate, przy jednoczesnym systematycznym kontrolowaniu występowania chwastów kapustowatych i ograniczaniu tzw. zielonego pomostu.
Znaczenie odpowiedniej agrotechniki
W walce z kiłą kapusty niezwykle ważna jest również odpowiednia agrotechnika. Po zbiorze rzepaku na plantacjach zagrożonych konieczne jest dokładne i szybkie rozdrobnienie resztek pożniwnych oraz likwidacja samosiewów. Warto wykonywać zabiegi uprawowe – w tym szczególnie pożniwne – w taki sposób, aby „wyprowadzić” zarodniki przetrwalnikowe na powierzchnię gleby i wystawić je na niszczące działanie promieni słonecznych.
Ograniczenie porażenia roślin można osiągnąć również poprzez unikanie zbyt wczesnych terminów siewu rzepaku. Podwyższona temperatura gleby w początkowym okresie po siewie sprzyja rozwojowi patogena.
Regulacja pH gleby i nawożenie
Bardzo istotne są również wszelkie działania poprawiające strukturę gleby, regulujące stosunki wodne oraz utrzymujące drożność drenów i rowów odwadniających.
Szybkie, przejściowe i wyraźne podniesienie pH w wierzchniej warstwie gleby hamuje kiełkowanie zarodników. Tym samym na polach, na których stwierdzono występowanie kiły kapusty, konieczne jest wapnowanie bezpośrednio przed kolejnym siewem roślin kapustowatych.
W okresie wapnowania warto również uzupełnić nawożenie mineralne o kompleks makro- i mikroelementów. Szczególnie ważną rolę odgrywają między innymi bor, cynk, krzem oraz magnez.
Biologiczne metody wspomagające ochronę
W ograniczaniu rozwoju patogena warto rozważyć stosowanie produktów mikrobiologicznych wspomagających reakcje odpornościowe oraz wzrost roślin, a także poprawiających strukturę gleby i zwiększające dostępność składników pokarmowych.
Warto wspomnieć, że trwają prace nad możliwościami zaprawiania nasion rzepaku przy użyciu syntetycznych substancji czynnych łącznie z bakteriami z rodzaju Bacillus. Wyniki tych badań są zachęcające, wymagają jednak dalszej analizy i przełożenia na praktyczne zastosowanie.
Odmiany odporne na kiłę kapusty – kiedy warto je wysiewać?
Hodowla odmian odpornych
Obecnie znane są już wysoce odporne odmiany na porażenie przez P. brassicae. Pierwszą z nich był Mendel, mieszaniec wprowadzony na rynek ponad 20 lat temu. Kreacja charakteryzowała się odpornością rasowo-specyficzną na sprawcę kiły kapusty.
Odporność tej i innych odmian nie jest jednak trwała. Tym samym powinna być wykorzystywana w sposób racjonalny, aby uniknąć utraty tej właściwości. Wysiew odmian kiłoodpornych powinien więc nastąpić w przypadku stwierdzenia obecności choroby w poprzednich latach – powyżej 20–30% chorych roślin – a nie profilaktycznie, czyli gdy istnieje jedynie ryzyko wystąpienia kiły kapusty. Ważne jest też, aby nie mieszać nasion odmian wrażliwych (niekiłoodpornych) i odpornych przeznaczonych do siewu na danym polu. Dla ograniczenia ryzyka przełamania odporności warto wybierać różne odmiany kiłoodporne.
Kiłoodporne odmiany dostępne w Polsce
W Krajowym rejestrze znajdują się obecnie 22 odmiany rzepaku ozimego o potwierdzonej – w badaniach IOR-PIB w Poznaniu – odporności na porażenie przez najczęściej występujące patotypy P. brassicae w naszym kraju.
Pochodzą one z kilku firm hodowlanych – Limagrain, DSV, NPZ, Lidea, Bayer, RAGT, Syngenta oraz HR Strzelce. W 2025 roku do Krajowego rejestru została wpisana również pierwsza odmiana mieszańcowa rzepaku jarego odporna na porażenie przez sprawcę kiły kapusty o nazwie Crazy CL.
Z punktu widzenia ochrony roślin równie ważny jest fakt, że większość z tych odmian posiada dodatkowo geny Rlm7 i TuYV. Pierwszy z nich chroni w znaczącym stopniu rośliny rzepaku przed rozwojem sprawcy suchej zgnilizny kapustnych. Drugi odpowiada natomiast za tolerancję na porażenie przez sprawcę wirusa żółtaczki rzepy. Kompleksowa odporność odmian jest dla plantatorów bardzo korzystna i pozwala na optymalizację ochrony roślin.
Odmiany kiłoodporne zarejestrowane w Krajowym rejestrze o potwierdzonej odporności na najczęściej występujące patotypy kiły kapusty w Polsce
| Typ odmiany | Nazwa odmiany |
|---|---|
| Mieszańcowe | Alasco, Augusta, Create, Crocant, Croissant, Cromat, Cromputer, Crotora, Crusador, DK Plener, ES Criterio, LG Alltamira, LG Anarion, LG Baracuda, LG Piranha, LG Scorpion, LG Tarantula, LID Croco, Pegazzus, Richmond, SY Alibaba |
| Populacyjne | Makler |
Patotypy kiły kapusty – dlaczego mają tak duże znaczenie?
Proces hodowli odmiany o zwiększonej odporności na porażenie przez sprawcę kiłę kapusty to długi i niezwykle trudny proces. Wynika to z faktu, że populacja P. brassicae jest organizmem złożonym genetycznie. Wykazuje dużą zmienność genetyczną, tworząc szereg patotypów w obrębie gatunku. Potwierdzają to liczne analizy sekwencjonowania fragmentów DNA patogena.
W zależności od systemu klasyfikacyjnego można wyodrębnić od 4 do 48 patotypów, które mogą porażać rzepak. Przykładowo klasyfikacja według Some pozwala na wyodrębnienie 8 patotypów P. brassicae (od P1 do P8). W Polsce na porażonych roślinach znajdowany był patotyp P1, P1+, P2 i P2+, ale też wykazywano w mniejszej ilości inne patotypy – np. P3, P4. Ze względu na dużą zmienność P. brassicae obecność konkretnych patotypów w poszczególnych regionach uprawy dynamicznie się zmienia.
Jak ograniczyć straty powodowane przez kiłę kapusty?
Występowanie kiły kapusty w rzepaku może spowodować w dłuższej perspektywie ogromne straty ekonomiczne. W najbliższych latach należy liczyć się z dalszym rozprzestrzenianiem się patogena. Wobec tego niezwykle ważny jest monitoring plantacji i kontrola zagrożenia.
W trakcie wegetacji konieczne są regularne kontrole. Z całej powierzchni pobiera się wówczas przynajmniej 50 roślin, najwcześniej 5–6 tygodni po siewie, i bada dokładnie korzenie. W regionach zagrożonych wskazane jest również badanie gleby na obecność kiły kapusty. W uprawie rzepaku nie wolno jej bagatelizować, a do pierwszych symptomów infekcji należy podejść bardzo poważnie
Jak zapobiegać kile kapusty w rzepaku?
Nie ma obecnie chemicznych środków ochrony roślin służących do ograniczania występowania sprawcy kiły kapusty. W związku z tym szczególne znaczenie ma:
- kompleksowe stosowanie zasad prawidłowej agrotechniki,
- zarządzanie odpornością odmian,
- higiena maszyn,
- skuteczny monitoring.
Kompetencje i odpowiedzialność plantatorów rzepaku wiążą się również ze zwracaniem uwagi na historię i ewentualne „obciążenia” pól już na etapie ich przygotowania.
