W kolejnej odsłonie cyklu artykułów o uprawie bezorkowej przedstawiamy rolnika, który na niewielkim areale od wielu lat ją stosuje przy parku maszynowym pracującym w wielu małych i średnich gospodarstwach.

Kamil Bodek 

Uprawa bezorkowa to temat, który przewija się coraz częściej w naszym rolniczym światku. Powstało już wiele materiałów dydaktycznych o tym, czym ona jest i jakie niesie ze sobą korzyści. Jednak często słyszymy, że uprawa z wykluczeniem pługa stosowana jest wyłącznie w dużych gospodarstwach, gdzie dominują wielkie maszyny pozwalające na wydajną pracę, lecz – niestety – kosztujące krocie, dlatego też wielu rolników przyznaje, iż boją się odejścia od pługa, gdyż uważają, że może to generować duże koszty związane ze zmianą parku maszynowego. By pokazać, że można zastosować uprawę bezorkową bez narażania się na dodatkowe koszty, posłużymy się przykładem gospodarstwa rolnego Szymona Kowalskiego. To rolnik z centralnej Polski, który stosuje ten rodzaj uprawy z powodzeniem już od wielu lat, używając maszyn, które większość z rolników posiada w swoim gospodarstwie.

Pomysł na zmianę metody uprawy gleby zrodziła się, o ironio, przy przymiarkach do kupna… uwaga, właśnie pługa. Ponieważ w tamtym momencie posiadany pług był niewystarczający na potrzeby rozwijającego się gospodarstwa, rolnik rozpoczął poszukiwania narzędzia obracanego. Chwilę wcześniej nabył on agregat talerzowy, który miał służyć do uprawek pożniwnych i przedsiewnych.Z racji tego, iż kupno pługa było wtedy dla gospodarstwa dużym wyzwaniem finansowym, Pan Szymon wraz z ojcem zaczęli zastanawiać się, czy zastosowanie pługa na jego ziemiach i uprawach jest konieczne, czy nie można czasem oszczędzić sobie tego zakupu. Rolnik przyznaje, że wcześniej, dzięki wielu źródłom internetowym, obserwował rozwój technologii uprawy bezorkowej oraz rolników, którzy na własnym przykładzie pokazywali, że przynosi to rezultaty i to naprawdę wymierne.Koniec końców Pan Szymon wraz z ojcem postanowili zaryzykować i doświadczyć tego na własnej skórze, co zaowocowało wieloletnim odstawieniem pługa do lamusa.

Wróćmy jednak do rzeczy. Jakie zatem maszyny wykorzystywane są w gospodarstwie? Jakie są tego wady i na co trzeba zwrócić uwagę, nie dysponując sprzętem za miliony?

Aby przedstawić ogólny zarys gospodarstwa, należy powiedzieć, na jakich ziemiach gospodarują rolnicy. Jak mówi Pan Szymon: – Ziemia to w głównej przewadze klasa 4b, z akcentami 4a oraz 5. Są to głównie gleby lekkie, co ma tutaj bardzo istotne znaczenie, dlatego że przytaczane przeze mnie praktyki niekoniecznie będą z sukcesem sprawdzać się na glebach ciężkich.

Gospodarstwo jest nastawione na produkcję mleczną, dlatego większość pól obsiana jest kukurydzą uprawianą na kiszonkę, łąkami na gruntach ornych oraz lucerną. Mniejszą część upraw zajmuje pszenica ozima, groch pastewny oraz symboliczna powierzchnia ziemniaka.

Maszyny wykorzystywane do uprawy bezorkowej to ciągnik o mocy 90 KM, agregat talerzowy z hydropakiem oraz poczciwy siewnik „Poznaniak” na redlicy stopkowej, a do tego raz na kilka lat głębosz.

Jak dodaje rolnik, najważniejszą maszyną, tak naprawdę, w każdego typu uprawie, o której trzeba wspomnieć, to rozsiewacz do wapna, a wraz z nim cykliczne badanie odczynu i zasobności gleb. Prawda jest bowiem taka, że choćbyśmy stosowali technologie rodem z filmów science fiction, przyrody nie da się oszukać, a odpowiednie pH gleby to podstawa do prawidłowego życia biologicznego, które jest fundamentem dalszej produktywności gleby.

Po kukurydzy na kiszonkę rolnik stosuje uprawę broną talerzową na głębokość 15 cm i od razu siew. Z uwagi na małą ilość resztek pożniwnych zastosowanie jedynie tego narzędzia pozwala na odpowiednie uprawianie gleby i przygotowanie jej pod wysiew nasion w taki sposób, by wyeliminować problem zapychania się resztek pożniwnych pomiędzy redlicami siewnika.

Od czasu do czasu rolnik zmuszony jest do siania pszenicy na stanowisku, na którym w poprzednim sezonie wegetacyjnym stosowana była pszenica. Wtedy to uprawa broną talerzową wykonywana jest dwukrotnie, a dopiero po tym wykonuje się siew. Powtórny wysiew tego samego zboża jest w tym wypadku korzystny dlatego, gdyż przy płytkiej uprawie mogą występować samosiewy.

Najczęściej jednak pszenica siana jest po kukurydzy przeznaczonej na wytworzenie paszy objętościowej. W przypadku kukurydzy na ziarno rolnik również stosuje podwójną uprawę broną talerzową i siew. Pan Szymon przyznaje, że spodziewał się słabszych wschodów z uwagi na zastosowany system uprawy, lecz ostatecznie nie miało to wpływu na rozwój rośliny, gdyż nasiona wykiełkowały równomiernie nawet spod grubej słomianej maty.

Jednak rolnik nie przestaje modyfikować technologii upraw wykorzystywanych w jego gospodarstwie, o czym świadczy fakt, że kukurydza od 2 lat siana jest w technologii strip-tillu, czyli uprawy pasowej. W tej kwestii również prowadzone są przez gospodarstwo doświadczenia, takie jak m.in. siew w mulcz z roślin poplonowych lub wraz z wsiewką grochu. Dzięki zastosowaniu uprawy pasowej część fosforu dostarczana jest na większe głębokości, tzn. do 30 cm. Jest to korzystne rozwiązanie, ponieważ maszyny standardowo stosowane w gospodarstwie pozwalają na uprawę maksymalnie do 15 cm.

Kolejnym z mitów, które słyszymy o uprawie bezorkowej, jest brak możliwości stosowania obornika. Nie jest to prawda, gdyż Pan Szymon u siebie w gospodarstwie dostarcza na pole obornik, głównie na stanowiska przygotowywane pod zasiew kukurydzy. Obornik mieszany jest broną talerzową na głębokość do 15 cm, a w miejscach, gdzie ziemia jest gorszej klasy – jeszcze płycej. Rolnik uważa, że obornik zastosowany tak płytko pozwala na wydłużenie czasu zatrzymania wilgoci w glebie i dodaje także, iż obornik mimo, że potrzebuje wody do mineralizacji, to jest również bardzo dobrym magazynem wody, który dzięki posiadaniu dużej ilości substancji organicznych potrafi ją dłużej utrzymać, a przecież głównie o to chodzi.

Wapnowanie odbywa się po żniwach i wapno jest zazwyczaj mieszane na głębokość ok. 10 cm. Nie widzi on potrzeby mieszania wapna na pełną głębokość, ponieważ uważa, że ziemia zazwyczaj zakwasza się właśnie od góry, więc odkwaszanie też powinno następować od góry, a dalej wpłukiwać się coraz dalej i głębiej.

Wszystkie wyżej wymienione zabiegi pozwoliły na rozwój dżdżownic w glebie, co jest wysoce pozytywnym zjawiskiem.

Wielu ludzi uważa, że uprawa uproszczona zwiększa podatność gleby na zachwaszczenie. Pan Szymon jednak nie zauważył zwiększenia się presji chwastów. Rolnik wykonuje w dalszym ciągu takie same zabiegi herbicydowe, jak przy uprawie płużnej i nie zmaga się z problemem zachwaszczonych pól.

Przyznaje z pewnością, że najważniejszą czynnością w uprawie bezorkowej jest stosowanie płodozmianu, gdyż właśnie płodozmian i sposób wykonania decyduje o powodzeniu i o wysokich plonach. W gospodarstwach, w których sieje się wyłącznie zboża po zbożach, niestety, ten system uprawy roli może stać się z czasem dużym problem. Nasz rozmówca pragnie zaznaczyć, że w przypadku monokultury niezależnie od tego, jaki system uprawy roli stosujemy, działamy na szkodę swoją i gleby.

Najwięcej do powiedzenia na temat uprawy uproszczonej mają ci, którzy nigdy jej nie spróbowali, a jeśli już spróbowali, to popełnili masę błędów, których ten system uprawy nie wybacza. Nie ma co ukrywać – jest to uprawa wymagająca cierpliwości, wiedzy i doświadczenia, ale naprawdę warto chociaż spróbować.

Soja powoli kończy wegetację, czas zatem pomyśleć o jej zbiorze. Odpowiednia strategia pozwoli na ograniczenie strat w wielkości plonu oraz ilości nasion mechanicznie uszkodzonych.

Zbiór to ostatni etap uprawy soi. Pod żadnym pozorem nie wolno go bagatelizować, gdyż straty podczas źle przeprowadzonego zbioru mogą być bardzo duże. Dotyczy to zarówno strat ilościowych, jak i mechanicznie uszkodzonych nasion. Do strat ilościowych dochodzi najczęściej w wyniku ,,przyszczypywania’’ dolnych strąków, natomiast uszkodzenia mechaniczne są efektem źle ustawionego zespołu młócącego. Profesjonalny zbiór to nie tylko dobór oraz ustawienia kombajnu, ale także zbiór w odpowiednim terminie. Zarówno zbyt wczesny, jak i zbyt późny – przyczynia się do strat. W związku z tak dużą liczbą składowych wpływających podczas zbioru na wielkość i jakość plonu do zbioru trzeba się dobrze przygotować. Dzięki temu straty będą mniejsze, a opłacalność uprawy – większa.

Czas start

Soja to typowa roślina, której zbiór w dużej mierze determinowany jest odmianą, regionem uprawy oraz warunkami atmosferycznymi panującymi podczas wegetacji. Przebieg warunków atmosferycznych ma bardzo duże znaczenie w okresie dojrzewania nasion w strąkach. W Polsce zbiory soi najczęściej przeprowadzane są na początku września. Jednak w zależności od pogody, w poszczególnych latach mogą występować odstępstwa. W latach suchych zbiór przeprowadza się wcześniej, nawet o 2 tygodnie, w porównaniu z latami o większej ilości opadów oraz niższych temperaturach, kiedy może być on opóźniony nawet o 2–3 tygodnie. Sygnałem do rozpoczęcia intensywnych przygotowań do zbioru soi jest żółknięcie i zasychanie roślin, a także opadanie liści. Zbiór należy przeprowadzić po uzyskaniu przez roślinę dojrzałości pełnej. W tej fazie prawie wszystkie strąki są dojrzałe, a nasiona mają typową dla uprawianej odmiany barwę (najczęściej żółtokremową), są suche i twarde (nie można ich łatwo rozgryźć). Kolejnym objawem świadczącym o pełnej dojrzałości nasion jest ich szeleszczenie podczas delikatnego potrząsania. Szeleszczące w strąkach nasiona mają ok. 15–16% wilgotności, a więc odpowiednią do przeprowadzenia zbioru. Wilgotność na poziomie 15–16% sprawia, że okrywy nasienne w mniejszym stopniu są mechanicznie uszkadzane podczas omłotu. Ponadto stwierdzono mniejszą liczbę połówkowanych nasion. Nie bez znaczenia jest fakt, że udział nasion z rozerwanym zarodkiem jest zdecydowanie mniejszy. Ma to szczególne znaczenie w przypadku plantacji nasiennych oraz nasion przeznaczonych na wysiew w kolejnym sezonie. W związku z tym zbioru nie należy zbytnio przyspieszać i zaczekać aż nasiona dojrzeją. Z drugiej strony zbioru nie należy zbytnio opóźniać. Związane jest to z tym, że niektóre odmiany charakteryzują się otwieraniem strąków, co prowadzi do osypywania nasion, a w konsekwencji do dużych strat ilościowych.

W sytuacji, gdy plantacja dojrzewa nierównomiernie lub jest wtórnie zachwaszczona należy ją zdesykować. Zaleca się, aby zabieg ten wykonać, gdy soja jest w fazie dojrzewania strąków (wg BBCH 85-87), gdy nasiona są wykształcone i mają wilgotność poniżej 30%. Najczęściej desykację wykonuje się 7 dni przed planowanym zbiorem. Obecnie do desykacji soi rejestrację posiadają dwa preparaty – Klinik Duo Free 360 SL i Klinik Free 360 SL, zawierające jako substancję czynną glifosat.

Odpowiedni kombajn

Najlepszym kombajnem do zbioru soi jest sprzęt wyposażony w heder dobrze kopiujący pole z mniejszą szerokością roboczą. Taki heder może pracować niżej z mniejszym ryzykiem, że jedna ze skrajnych jego części będzie ślizgać się po polu, a druga będzie zdecydowanie wyżej. Obie te sytuacje są niewskazane. Zbyt nisko ustawiony heder może wbić się w ziemię lub ,,chwycić’’ kamienie. Może to doprowadzić do poważnego uszkodzenia hederu, a nawet zespołu młócącego. Z kolei druga część hederu będzie pracować zdecydowanie wyżej i dojdzie do ścinania roślin praktycznie w połowie ich wysokości, a nawet wyżej. Zbyt wysoko pracujący heder będzie generować duże straty w wielkości plonu. Należy pamiętać, że mimo wieloletnich prac hodowlanych, których celem jest wyższe osadzenie dolnego strąka, nadal u wielu odmian jest on na tyle nisko osadzony, że trzeba zwrócić uwagę na wysokość pracy hederu oraz jego możliwości kopiowania terenu. Sytuacja ta dotyczy szczególnie zbioru soi z pól, które są nierówne, pofałdowane lub zakamienione. Jeżeli plantacja została założona na terenie nierównomiernym, zaleca się, aby do zbioru wybrać kombajn z hederem o mniejszej szerokości roboczej. Jeśli na polu jest dużo kamieni, to wówczas bezwzględnie należy pamiętać, aby kombajn wyposażony był w chwytacz kamieni. Poza wyborem hederu bardzo ważna jest także odpowiednia regulacja i praca kombajnu. Prędkość kombajnu przy zbiorze soi wynosi 3–4 km/h. Umożliwia ona dokładny zbiór soi oraz ograniczenie strat nasion praktycznie do minimum. Motowidła powinny być wysunięte do przodu, co pozwoli na istotne ograniczenie pękania dojrzałych strąków. Praca motowideł powinna być o ok. 25% większa w stosunku do prędkości roboczej kombajnu. Kolejnym elementem ograniczającym straty nasion podczas zbioru jest przedłużony stół do hederu, dlatego należy rozważyć jego zamontowanie. Przed przystąpieniem do zbioru soi trzeba ustawić szczelinę zespołu młócącego. Szerokość szczeliny na wejściu powinna wynosić ok. 30 mm, a na wyjściu – ok. 20 mm. Prawidłowe ustawienie szczeliny jest ważne, gdyż pozwala na istotne ograniczenie liczby nasion mechaniczne uszkodzonych. Podczas zbioru soi prędkość obrotowa bębna młócącego wynosi od 380 do 600 obr./min. Prędkość obrotową należy dostosować do wilgotności nasion. Przy niższej wilgotności prędkość obrotowa bębna młócącego powinna być mniejsza niż w przypadku zbioru nasion charakteryzujących się większą wilgotnością. Zbierając nasiona o wilgotności ok. 14–15%, zaleca się, aby prędkość obrotowa wynosiła od 380 do 500 obr./min, przy wyższej wilgotności nasion obroty należy zwiększyć do 600 obr./min. Nie mniej ważnym elementem ustawienia kombajnu jest odpowiedni dobór sit. Podczas zbioru soi górne sito powinno być ustawione na 15 mm, a dolne – od 11 do 12 mm. Odpowiednie ustawienie sit jest bardzo ważne w przypadku różnych odmian soi. Poszczególne odmiany wytwarzają nasiona o różnej masie tysiąca nasion. Na przykład odmiany Nawiko czy Augusta mają nasiona o masie ok. 132 g, natomiast odmiana Aldana wytwarza nasiona o masie od 170 do 200 g. Na odpowiednie ustawienie sit należy zwrócić uwagę również wtedy, gdy soja rosła w warunkach niedoboru wody. Rosnąca w takich warunkach soja wytwarza nasiona drobne. W związku z tym należy zastosować mniejsze sita. Chcąc profesjonalnie zbierać soję bez strat ilościowych i jakościowych, nie należy stawiać wyłącznie na zalecenia ustawień, ale zawsze trzeba skontrolować, czy kombajn w praktyce pracuje prawidłowo. Najlepszym sposobem na wykonanie kontroli pracy kombajnu jest przeprowadzenie zbioru na kilkuset metrach, a następnie sprawdzenie, czy nie ma strat zarówno w ilości, jak i jakości nasion.  

W odpowiedniej wilgotności

Ze względu na silnie zróżnicowane warunki atmosferyczne nie zawsze soję można zbierać wtedy, gdy nasiona mają ok. 15% wilgotności. Często zdarza się, że nasiona charakteryzują się większą wilgotnością. Dlatego nie wolno zapominać o dosuszaniu nasion do wilgotności ok. 13%. Zbyt wilgotnych nasion nie powinno się przechowywać długo, gdyż w nasionach tych zachodzą niekorzystne zmiany biochemiczne i mikrobiologiczne. Nasiona zbyt wilgotne mogą się szybko zagrzewać, zmieniając temperaturę, zabarwienie, zapach, a także smak. Nasiona takie praktycznie do niczego się nie nadają. Nie należy przeznaczać ich na paszę ze względu na ryzyko zatrucia. Wysiew takich nasion również jest niewskazany, ponieważ istnieje duże ryzyko, że plantacja założona z wykorzystaniem takiego materiału siewnego będzie silnie przerzedzona. Związane jest to z tym, że nieodpowiednio przechowywane nasiona mają dużo mniejszą zdolność kiełkowania. Dlatego należy kontrolować wilgotność nasion i jeśli zajdzie taka potrzeba, to należy prawidłowo je dosuszyć. Odpowiednio dosuszone nasiona można długo przechowywać bez strat ilościowych i jakościowych. Podczas dosuszania temperatura powietrza nie powinna być wyższa niż 30°C. Temperatura powietrza ma bardzo duże znaczenie przy dosuszaniu nasion soi przeznaczonych do siewu. W tym przypadku zbyt wysoka temperatura, przekraczająca 40°C, istotnie ogranicza zdolność kiełkowania nasion. Dosuszania nasion wymagają przede wszystkim nasiona odmian późno dojrzewających.

Fiołek polny

Fiołek polny to chwast szczególnie groźny we wczesnych etapach rozwoju zbóż ozimych. Jak go rozpoznać i w jaki sposób zwalczać?

dr inż. Aleksandra Wieremczuk

Fiołek polny (Viola arvenese Murr.) dosyć często pojawia się w towarzystwie fiołka trójbarwnego (Viola tricolor L.). Oba te gatunki często są nierozróżniane i mogą pojawiać się w uprawach zbóż ozimych na masową skalę. Chwasty te są szczególnie groźne w początkowych fazach rozwoju zbóż ozimych, a brak ochrony lub niewłaściwe działanie ochronne może zagłuszyć plantacje zimujące. Dzieje się tak, ponieważ fiołki rozwijają się bardzo szybko, przez co zabierają roślinom minerały, wodę i światło niezbędne do prawidłowego rozwoju. Straty w plonie mogą sięgnąć nawet 40%. Ponadto szybki wzrost fiołków sprawia, że w krótkim czasie może dojść do pojawienia się odporności na herbicydy. Pojedyncza roślina wytwarza ok. 2,5 tys. nasion, a ich zdolność kiełkowania może wynieść 10 lat. Optymalna temperatura kiełkowania to 13°C, chociaż nasiona fiołka polnego kiełkować mogą już w temperaturze 2–3°C. Fiołek polny nie ma większych preferencji względem stanowiska i można go spotkać na glebach piaszczystych, gliniastych, piaszczysto-gliniastych oraz próchnicznych. Chwast ten można spotkać na terenie całego kraju. Powszechnie występuje w uprawach roślin zbożowych ozimych i jarych, ale coraz częściej spotykany jest też w uprawach ziemniaka, soi i kukurydzy. Warto również wiedzieć o tym, że na fiołku mogą występować choroby, które następnie są źródłem porażenia dla innych roślin. Przykładem takiej choroby jest mączniak prawdziwy.

Fiołek polny to gatunek jednoroczny, jary, ale z dużymi zdolnościami do zimowania. Kiełkuje głównie zimą, ale wschody tego chwastu możemy obserwować przez cały rok. Rośliny fiołka polnego kwitną w okresie od czerwca do listopada. Fiołka polnego należy zwalczać już we wczesnych fazach rozwojowych, dlatego warto znać historię pola i to, czy na danym polu występuje. Siewkę fiołka polnego możemy rozpoznać po fioletowo nabiegłym hypokotylu, natomiast górna strona liścieni ma barwę zieloną, zaś dolna – fioletowo-siną. Rośliny fiołka polnego zwykle mają wysokość 5–20 cm. Korzeń osiąga długość 20–25 cm, co oznacza, że efektywnie pobiera wodę i składniki pokarmowe z gleby, zabierając je tym samym roślinom uprawnym. U fiołka polnego występują różne typy łodyg, mogą być proste lub rozgałęzione, płożące albo podnoszące się.  Dolne liście mają kształt jajowaty, górne zaś są wydłużone z karbowanymi lub piłkowanymi brzegami, mają one także pierzaste przylistki. Fiołek polny ma pojedyncze, grzbieciste kwiaty o długości do 1,5 cm, które charakteryzują się długą ostrogą. Dolne i boczne kwiaty są jasnożółte, a górny – białożółty z fioletowym odcieniem.

Do zwalczania fiołka polnego w uprawie zbóż polecane są substancje czynne, takie jak 2,4-D, aminopyralid, beflubutamid, bifenoks, chlorosulfuron, dikamba, diflufenikan, karfentrazon etylu, mekoprop-P, metsulfuron metylu, pendimetalina, sulfosulfuron, tifensulfuron metylowy. ¡