Inflacja w Polsce i na świecie znowu wraca na czołówki serwisów, a walczące z nią wielkie banki centralne nadają ton całej gospodarce. Sierpniowy odczyt wskaźnika CPI w Polsce na poziomie 3,4% r/r pokazywał jeszcze względny spokój przy górnej granicy celu NBP, ale teraz sytuacja mocno się zmienia. Wrzesień przyniesie nie tylko koniec wakacyjnych promocji na paliwa, ale przede wszystkim mocne uderzenie globalnych trendów oraz decyzji amerykańskiej Rezerwy Federalnej (FED) oraz Europejskiego Banku Centralnego (EBC) w nasze portfele.
1. Jak banki centralne reagują na drożyznę? (FED i EBC w akcji)
Na globalnych rynkach skończył się czas obniżek stóp procentowych. Ponieważ inflacja na świecie okazała się uparta, najważniejsze instytucje finansowe musiały zareagować i zaostrzyć politykę pieniężną:
Zdecydowana reakcja FED w USA: Amerykański bank centralny podniósł stopy procentowe, by zdusić presję cenową za oceanem. Droższy dolarowy pieniądz przyciągnął kapitał do USA, a z rynków wschodzących zaczęły uciekać pieniądze. Amerykańskie obligacje stały się bardzo bezpieczne i zyskowne, przez co dolar w Polsce podskoczył do 3,80 zł.
Krok EBC w strefie euro: W ślad za USA poszedł EBC z Frankfurtu, podnosząc stopy o 25 punktów bazowych w odpowiedzi na rosnącą presję cenową oraz drożejącą ropę naftową (m.in. przez napięcia wokół Iranu). Efekt? Euro w Polsce kosztuje aż 4,36 zł – najwięcej od listopada 2024 roku.
Błędne koło i ucieczka kapitału: Gdy FED i EBC podnoszą stopy, a polska RPP trzyma stopę referencyjną na poziomie 3,75%, powstaje duża różnica. Inwestorzy wolą trzymać kapitał w USA czy strefie euro, wyprzedając złotego. Słabsza polska waluta automatycznie podbija inflację, bo drożej płacimy za wszystko, co sprowadzamy z zagranicy.
Globalne rynki i reakcje walutowe błyskawicznie uderzają w nas przez rynek paliwowy:
Koniec wakacyjnych rabatów: Sierpniowa inflacja na poziomie 3,4% r/r była sztucznie zaniżona przez tzw. pakiet CPN, czyli popularne letnie promocje na stacjach dające obniżki o 30–40 groszy na litrze. Ich wygaśnięcie z początkiem września wywołało mocny „efekt bazy”.
Droga ropa w drogim dolarze: Ponieważ ropę na świecie kupuje się za dolary, wyższy kurs USD (wzmocniony globalnymi przepływami kapitału) winduje ceny paliwa w Polsce. Do tego dochodzą pełne ceny na stacjach. W efekcie olej napędowy i benzyna mocno drożeją na dystrybutorach.
Lawina kosztów w całej gospodarce: Droższe paliwo to wyższe koszty dla firm transportowych, rolników i przetwórców. Te wydatki zostaną szybko przerzucone na klientów w sklepach, windując ceny żywności i podstawowych towarów.
3. Zagrożenia i szanse dla rolników
Splot podwyżek stóp za granicą, silnego dolara i słabego złotego stawia gospodarstwa rolne w trudnej sytuacji.
Największym zagrożeniem jest szybki i mocny wzrost kosztów. Wyższy kurs dolara natychmiast podnosi ceny środków do produkcji: drożeją importowany gaz i surowce do nawozów mineralnych, a olej napędowy i prąd mocno obciążają portfele rolników.
Z drugiej strony, słaby złoty daje też szanse. Przecena naszej waluty sprawia, że polski eksport (zboża, mięso, nabiał) staje się bardziej konkurencyjny za granicą, co winduje stawki za ziarno w portach morskich. Z czasem ten impuls dociera także do lokalnych skupów i młynów, dając wyższe ceny ze sprzedaży płodów rolnych. Bilans jest jednak taki, że koszty płacimy od razu, a zyski z wyższych cen skupu przychodzą z opóźnieniem.
4. Polska RPP pod ścianą: Czy czeka nas podwyżka stóp?
Dotychczas spokojna polityka Narodowego Banku Polskiego zderzyła się ze ścianą, którą budują rynkowe realia i działania banków zachodnich. Brak reakcji ze strony RPP na wrześniowym posiedzeniu osłabił złotego i wpakował naszą gospodarkę w kłopoty.
Jeśli wrześniowy odczyt inflacji mocno przekroczy 3,5% i zbliży się do 4%, RPP może nie mieć wyjścia. Wzorem banków z USA i Europy, polska Rada może być zmuszona zareagować i podnieść stopy procentowe jeszcze przed końcem roku, aby ratować złotego i pohamować rosnącą presję cenową.
Jak chronić oszczędności, gdy inflacja znowu rośnie?
Gdy banki centralne zmagają się z inflacją, a koszty życia rosną, trzymanie pieniędzy na zwykłych, nisko oprocentowanych kontach/lokatach oznacza stratę.
Obligacje skarbowe indeksowane inflacją: Najlepszym sposobem na ochronę kapitału są detaliczne obligacje skarbowe (np. 4-letnie czy 10-letnie). Ich oprocentowanie od drugiego roku automatycznie rośnie wraz z inflacją podawaną przez GUS.
Tarcza podatkowa w IKE i IKZE: Kupując obligacje w ramach kont emerytalnych IKE lub IKZE, nie płacisz 19% podatku Belki. Dzięki temu cały zysk zostaje w Twojej kieszeni, skutecznie zabezpieczając oszczędności przed drożyzną.
Ceny pszenicy odgrywają kluczową rolę w determinowaniu opłacalności, kierunków oraz wolumenów wywozu ziarna z polskich portów morskich na rynki trzecie. Początek sezonu marketingowego 2026/2027 przynosi wyraźne ożywienie w polskim eksporcie zbóż poza granice Unii Europejskiej, na co bezpośredni wpływ ma aktualna sytuacja popyt
owo-podażowa, ostatnie osłabienie złotego (dolar kosztuje obecnie 3,80 zł) oraz kształtujące się na rynku ceny pszenicy. W polskich portach stawki te ustabilizowały się nieco powyżej 1000 zł/t za pszenicę konsumpcyjną (12,5% białka) oraz na poziomie ok. 900 zł/t za ziarno paszowe.
Na podstawie najnowszych danych Komisji Europejskiej (DG Agri) dotyczących pierwszych 11 tygodni nowego sezonu (okres od 1 lipca do 13 września 2026 r.), Polska umocniła swoją pozycję w ścisłej czołówce unijnych eksporterów pszenicy zwyczajnej (Common wheat).
Wolumen eksportu Polski: W omawianym okresie polskie terminale i korytarze eksportowe odprawiły 450 872 tony pszenicy zwyczajnej.
Pozycja w UE: Daje to Polsce stabilne, 5. miejsce wśród wszystkich państw członkowskich. Przed nami plasują się m.in. Rumunia (lider z wynikiem blisko 2,78 mln ton), Litwa, Bułgaria oraz Niemcy.
Udział w rynku unijnym: Całkowity eksport pszenicy zwyczajnej z całej Unii Europejskiej w tym samym oknie wyniósł 5 609 056 ton, co oznacza, że polski udział w unijnym wywozie kształtuje się na poziomie blisko 8%.
Oprócz pszenicy zwyczajnej, polski eksport obejmuje również m.in. kukurydzę (21 713 ton), słód (7 117 ton) oraz przetwory mączne.
Tegoroczne ożywienie na tle ostatnich sezonów (Analiza)
Kluczowym elementem oceny bieżącej sytuacji jest dynamika początkowa. Porównując wyniki pierwszych 11 tygodni bieżącego sezonu z analogicznymi okresami w poprzednich latach, widać wyraźną zmianę trendu:
Sezon 2026/2027:450 872 t(wyraźne odbicie rdr)
Sezon 2025/2026: ~359 221 t
Sezon 2024/2025: ~343 525 t
Sezon 2023/2024: ~1 254 373 t (rekordowy start)
Sezon 2022/2023: ~806 159 t
Wykres porównawczy startów sezonów na przestrzeni dekady ([zob. wykres: Polski eksport pszenicy poza UE w 11 tygodniach sezonu]) pokazuje, że po dwóch latach stagnacji (sezony 24/25 i 25/26 oscylujące wokół 330–350 tys. ton), tegoroczny początek kampanii jest najlepszy od trzech lat. Oznacza to większą intensywność pracy portów i płynniejsze zagospodarowanie nadwyżek surowca w warunkach, jakie dyktują bieżące ceny pszenicy oraz wspierający eksport kurs walutowy.
Perspektywa wieloletnia: Gdzie jesteśmy w cyklu?
Szerszy obraz, obejmujące całe sezony marketingowe od 2014/15 roku, ukazuje ogromną elastyczność i zmienność polskiego eksportu pozaunijnego:
Sezon
Całoroczny eksport pszenicy zwyczajnej poza UE (w tonach)
2014/15
3 344 622
2015/16
2 227 667
2016/17
2 823 516
2017/18
989 249
2018/19
1 262 672
2019/20
3 324 334
2020/21
3 178 656
2021/22
1 481 559
2022/23
3 678 891
2023/24
4 548 940 (Rekord historyczny)
2024/25
1 965 678
2025/26
3 277 376
2026/27*
450 872 (stan po 11 tygodniach)
Historyczne zestawienie ([zob. wykres: Polski eksport pszenicy poza UE (t)]) potwierdza, że polska infrastruktura portowa ma potencjał do obsługi wolumenów przekraczających 3, a nawet 4,5 miliona ton rocznie (co udowodnił rekordowy sezon 2023/24 oraz bardzo wysoki wynik poprzedniego sezonu 2025/26 na poziomie 3,28 mln ton). Skala tych wywozów w poszczególnych latach była bezpośrednio powiązana z relacjami popytowo-podażowymi, kursami walut oraz tym, jak kształtowały się ceny pszenicy na rynkach międzynarodowych i w krajowych terminalach.
Uwarunkowania rynkowe i wyzwania portowe
Obecna sytuacja w polskich terminalach eksportowych kształtowana jest przez splot kluczowych czynników makroekonomicznych i rynkowych:
Konkurencyjność cenowa i kurs walutowy: O opłacalności i dynamice wywozu decydują bieżące ceny pszenicy w portach (ustabilizowane nieco powyżej 1000 zł/t za konsumpcję oraz na poziomie ok. 900 zł/t za paszę). Korzystnie na transakcje eksportowe wpływa także ostatnie osłabienie polskiej waluty – kurs dolara na poziomie 3,80 zł podnosi konkurencyjność krajowego ziarna w kontraktach zagranicznych rozliczanych w USD.
Warunki makroekonomiczne i koszty: Istotny wpływ na transakcje mają wahania kursów oraz sytuacja w sektorze paliwowym, która rzutuje na koszty transportu lądowego i frachtu morskiego.
Podaż i bilans kraju: Wysokie stany magazynowe stymulują poszukiwanie rynków zbytu poza Unią Europejską, czyniąc z portów morskich strategiczny wentyl bezpieczeństwa dla krajowego rynku zbóż.
Podsumowanie
Tegoroczny start sezonu 2026/2027 (450,9 tys. ton po 11 tygodniach) udowadnia, że polski eksport zbóż poza UE stabilizuje się na wysokim poziomie po tym jak sparaliżowane zostały czarnomorskie dostawy z Ukrainy i Rosji. Choć ostateczne wyniki na koniec kampanii będą w dużej mierze zależeć od tego, jak w najbliższych miesiącach zachowają się globalne ceny pszenicy oraz relacje walutowe, solidne 5. miejsce w Unii Europejskiej potwierdza silną i stabilną pozycję naszych terminali w handlu międzynarodowym.
Zaufanie do marki Massey Ferguson oraz dobre doświadczenia z eksploatacji sprawiły, że Gospodarstwo Rolne Rojek zdecydowało się ujednolicić flotę ciągników, stawiając w pełni na tę markę. Fot. D. Tomaszewski
Ponad 50 lat temu gospodarstwo rodziny Rojków miało 36 ha i prowadziło produkcję trzody chlewnej. Dziś areał przekracza 400 ha, a do pracy wyjeżdżają ciągniki o mocy sięgającej około 425 KM. Co ciekawe, tak dużą powierzchnię obsługują zaledwie trzy osoby. Historia gospodarstwa pokazuje, jak przez kilka dekad zmieniła się nie tylko skala produkcji, ale przede wszystkim technika wykorzystywana przez rolników.
Zmiana, jaka zaszła w gospodarstwie, wymagała wielu lat pracy i gruntownej odbudowy zabudowań, przy jednoczesnym zachowaniu ich pierwotnego charakteru i architektury. Fot. D. Tomaszewski
Zaczęło się od 36 hektarów
Rolnictwo towarzyszy Ryszardowi Rojkowi praktycznie przez całe zawodowe życie. W latach 70. ukończył technikum rolnicze w Mokrzeszowie. W tym samym okresie rodzinne gospodarstwo zaczęło stopniowo zwiększać powierzchnię. Rodzice dokupywali ziemię, aż areał osiągnął 36 ha – w ówczesnych realiach była to właściwie górna granica możliwości rozwoju indywidualnego gospodarstwa.
Zmiany nie ograniczały się do ziemi. Powstała również chlewnia przygotowana na 500 sztuk trzody chlewnej, choć produkcję zakończono pod koniec lat 70. Kolejny okres intensywnego rozwoju przypadł na lata 80. Powierzchnia gospodarstwa zwiększyła się najpierw do około 90–100 ha, a pod koniec dekady osiągnęła już około 130 ha.
W budynkach rosły drzewa. Gospodarstwo trzeba było odbudować
Duże wyzwanie pojawiło się w latach 90., gdy rodzina trafiła do gospodarstwa, w którym pracuje obecnie. Jego stan daleko odbiegał od tego, co można zobaczyć dzisiaj.
Zabudowania były zaniedbane, brakowało szyb i drzwi. Ryszard Rojek obrazowo wspomina również stan dachów – rosły w nich drzewa. Obiekt wymagał więc gruntownej odbudowy.
Efekty wieloletniej pracy zostały docenione m.in. w 2019 roku, kiedy gospodarstwo zajęło pierwsze miejsce na szczeblu wojewódzkim w konkursie Bezpieczne Gospodarstwo Rolne organizowanym przez KRUS.
Z 36 zrobiło się ponad 400 ha
Następny etap rozpoczął się wraz z wejściem do gospodarstwa kolejnego pokolenia. Obaj synowie Ryszarda Rojka zdobyli wykształcenie rolnicze i stopniowo włączali się w prowadzenie produkcji.
Pierwsze około 60 ha w obecnej lokalizacji Ryszard Rojek kupował jeszcze wspólnie z żoną. Następne grunty nabywano już wraz z rozwojem gospodarstw synów. Ostatecznie rodzinie udało się zwiększyć powierzchnię do ponad 400 ha.
Tak duża zmiana areału wymagała jednak czegoś więcej niż kolejnych hektarów. Wraz ze wzrostem gospodarstwa coraz większego znaczenia nabierała wydajność pracy. Konieczna była więc modernizacja parku maszynowego.
Ponad 400 ha obsługują tylko trzy osoby
To właśnie jedna z liczb, która najlepiej pokazuje skalę zmian zachodzących przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Obecnie ponad 400 ha gospodarstwa obsługują trzy osoby. Jednocześnie w parku maszynowym pracują ciągniki rozwijające od około 245 do ponad 420 KM.
Mechanizacja i automatyzacja pozwalają więc wykonywać pracę na powierzchni wielokrotnie większej niż ta, od której zaczynała rodzina Rojków. Nie chodzi przy tym wyłącznie o wzrost mocy ciągników. Znaczenie mają również systemy sterowania i rozwiązania rolnictwa precyzyjnego.
Syn, kiedy studiował na Akademii Rolniczej, przyprowadzał studentów, żeby uczyli się na tym nowym sprzęcie i poznawali go w naszym gospodarstwie. Nie staraliśmy się zostać z tym sami, tylko też przekazać i pokazać, że tak można
– wspomina Ryszard Rojek.
Największy ciągnik ma około 425 KM
Jedną z ostatnich większych zmian była decyzja dotycząca całego parku maszynowego. Rodzina zaczęła stopniowo ujednolicać flotę, koncentrując się na ciągnikach Massey Ferguson. Wcześniej przez wiele lat w gospodarstwie pracowały m.in. maszyny Fendt.
Obecnie pozostaje w nim starszy Massey Ferguson 8730. Największą maszyną jest jednak ciągnik serii 9S rozwijający około 424–425 KM. Do niego dołączyły dwa ciągniki serii 8S Xtra o mocach około 245 i 265 KM.
Mniejsze z nowych ciągników przejęły m.in. współpracę z rozsiewaczem nawozów i opryskiwaczem, a jeden został wyposażony w ładowacz czołowy.
Mimo katalogowego zapotrzebowania na moc wynoszącego 300 KM, z broną talerzową Kuhn Optimer XL 7500 dobrze radzi sobie Massey Ferguson 8S Xtra o mocy 265 KM, co doceniają użytkownicy gospodarstwa. Fot. D. Tomaszewski
Zakup to dopiero początek
Ryszard Rojek
– Wybraliśmy markę Massey Ferguson, ponieważ znaleźliśmy w tej marce duże oszczędności. Już na wstępie jako produkt gotowy jest tańszy, a w eksploatacji również zauważyliśmy ekonomię, która nas do tego skłoniła.
Jednym z powodów wybrania marki było to, kto jest dilerem, kto jest sprzedawcą i kto później obsługuje te maszyny. W dzisiejszych czasach nie jest najważniejsze kupić maszynę. Później liczy się serwis, jego dostępność, umiejętności i czas reakcji.
Dlaczego po latach zmienili markę ciągników?
W przypadku nowoczesnego ciągnika cena zakupu jest tylko jednym z elementów kalkulacji. Podczas intensywnych prac polowych równie ważna staje się dostępność serwisu, jego przygotowanie techniczne i przede wszystkim czas reakcji.
Za obsługę ciągników Massey Ferguson w tym rejonie odpowiada firma Agropol Jarych. Według użytkowników właśnie jakość współpracy z dealerem była jednym z argumentów przemawiających za zmianą marki po wielu latach korzystania z innych ciągników.
Przy kilkuset hektarach awaria maszyny w czasie najważniejszych prac może oznaczać poważny problem organizacyjny. Sam zakup mocnego ciągnika nie rozwiązuje więc wszystkiego – maszyna musi być również sprawnie obsługiwana.
265 KM z ładowaczem
Michał Rojek
– Często pojawia się pytanie, po co w tak dużym ciągniku, o mocy 265 KM, ładowacz czołowy. W naszym przypadku wynika to przede wszystkim ze specyfiki gospodarstwa. Pola mamy rozłożone w promieniu ponad 15 km i w różnych miejscach znajdują się pryzmy wapna czy innych materiałów, które trzeba później załadować. Przemieszczanie się ładowarką teleskopową na tak duże odległości jest kłopotliwe, nieekonomiczne i powoduje niepotrzebne zużycie jej podzespołów. Ciągnikiem możemy natomiast poruszać się z prędkością około 55 km/h przy stosunkowo niskich obrotach silnika, szybko dojechać na konkretne pole i od razu przystąpić do załadunku.
Duże znaczenie ma też amortyzacja, szczególnie podczas jazdy po gorszych drogach. Sam ciągnik waży około 9–10 ton i ma około 265 KM, dlatego dysponujemy dużą siłą pchania i możemy sprawnie nabierać nawet ciężkie materiały. Wysokość podnoszenia pozwala nam załadować również duży zestaw ciężarowy, a z wysoko położonej kabiny mamy bardzo dobrą widoczność na łyżkę.
W dużym ciągniku liczy się nawet miejsce dla pasażera
Przy wyborze serii 8S Xtra zwracano uwagę nie tylko na parametry techniczne. Silnik ma pojemność 7,4 l, a seria obejmuje modele osiągające ponad 300 KM. Dla gospodarstwa istotna okazała się również przestronna i dobrze przeszklona kabina.
Powód jest bardzo praktyczny. Duża ilość miejsca dla pasażera ułatwia wdrażanie nowych operatorów. Druga osoba może siedzieć w kabinie i obserwować wykonywane czynności, ustawienia maszyny oraz przebieg pracy bez konieczności ciągłego zatrzymywania ciągnika.
To detal, który przy wyborze maszyny może wydawać się drugorzędny, ale w gospodarstwie wykorzystującym nowoczesny sprzęt do wielu różnych prac nabiera praktycznego znaczenia.
Kabina jest obszerna. Druga osoba spokojnie może usiąść, dzięki czemu można kogoś douczać, wdrażać do pracy i pokazywać mu jej przebieg. Do tego dochodzi przeszklenie kabiny i widoczność dookoła ciągnika
– zwraca uwagę gospodarz.
Ciągnik sam steruje dawką nawozu
Modernizacja nie polegała wyłącznie na zastępowaniu starszych ciągników nowszymi i mocniejszymi. Jednym z powodów inwestycji była możliwość szerszego wykorzystania rolnictwa precyzyjnego.
Dobrym przykładem jest nawożenie. W gospodarstwie stosowane jest zmienne dawkowanie na podstawie przygotowanych wcześniej map aplikacyjnych. Co istotne, do obsługi nie jest potrzebny oddzielny rozbudowany terminal rozsiewacza – antena oraz sterowanie znajdują się po stronie ciągnika.
Maszyna nie jest więc już wyłącznie źródłem mocy dla podłączonego narzędzia. Ciągnik staje się elementem systemu, który pomaga sterować wykonywanym zabiegiem.
Wykorzystujemy rolnictwo precyzyjne
Gracjan Rojek
– Jednym z powodów, dla których wymieniliśmy flotę ciągników, jest to, że coraz szerzej wykorzystujemy elementy rolnictwa precyzyjnego, między innymi zmienne dawkowanie nawozów. Mamy tutaj podstawowy rozsiewacz, natomiast antena i całe sterowanie systemem są obsługiwane przez ciągnik.
Operator wybiera na terminalu pole, na którym aktualnie pracujemy, i wyświetla się przygotowana wcześniej mapa aplikacyjna. Pole jest na niej podzielone na poszczególne obszary, do których przypisane są konkretne dawki. Na przykład przy nawożeniu fosforem w jednym miejscu może to być 150 kg, w innym 100 kg, a jeszcze w innym 50 kg. Akceptujemy mapę i możemy rozpocząć rozsiewanie, a ciągnik wraz z rozsiewaczem realizuje zadanie według zapisanych wartości.
50 lat zmian w jednym gospodarstwie
Ryszard Rojek jest już na emeryturze, ale nadal uczestniczy w prowadzeniu rodzinnego gospodarstwa wraz z dwoma synami. Sam żartuje, że jego pozycja przy podejmowaniu decyzji nie jest już tak mocna jak dawniej.
Przez ponad pół wieku zmieniło się niemal wszystko. Z 36 ha zrobiło się ponad 400 ha, produkcja trzody chlewnej należy już do historii, a miejsce dawnych maszyn zajęły ciągniki przekraczające 400 KM i rozwiązania rolnictwa precyzyjnego.
Jedna zasada pozostała jednak niezmienna: Nowa maszyna pojawia się wtedy, gdy wynika to z rzeczywistych potrzeb gospodarstwa i pozwala wykonać pracę w odpowiednim czasie.
Wyglądał jak połączenie ciągnika, ciężarówki i maszyny budowlanej. Skoda Liaz ST-180 nie zachwycała nowoczesną kabiną ani dopracowaną przekładnią, ale oferowała coś, czego pod koniec lat 60. bardzo potrzebowało czechosłowackie rolnictwo: Dużą moc, napęd na obie osie i możliwość współpracy z szerokimi narzędziami. Jej historia nie zaczęła się jednak w biurze konstrukcyjnym wielkiego koncernu, lecz w warsztacie spółdzielni rolniczej.
Pomysł narodził się w spółdzielni w Dolanach
Pod koniec lat 60. gospodarstwa w Czechosłowacji stawały się coraz większe, a dostępne ciągniki nie zawsze nadążały za rosnącym zapotrzebowaniem. Popularne Zetory dobrze sprawdzały się w lżejszych zadaniach, natomiast ciężkie prace polowe często wykonywały maszyny gąsienicowe, między innymi radzieckie Stalińce. Potrzebny był mocny ciągnik kołowy, który mógłby szybciej poruszać się między polami i pracować z dużymi agregatami.
Z takiego założenia wyszedł Karel Žďárský, mechanizator pracujący w spółdzielni JZD Dolany w pobliżu Jaroměřa. Zamiast projektować wszystkie podzespoły od początku, zaproponował wykorzystanie elementów produkowanych już dla samochodów ciężarowych Škoda 706 MT. Pomysł zainteresował przedstawicieli zakładów LIAZ, instytucji badawczych oraz ówczesnego ministra rolnictwa i żywności Václava Borůvkę.
Pierwszy funkcjonalny prototyp powstał w krótkim czasie. Publiczność zobaczyła go w 1969 roku na Międzynarodowych Targach Maszynowych w Brnie. Nietypowa maszyna wzbudziła duże zainteresowanie, ponieważ wyraźnie różniła się od klasycznych ciągników rolniczych.
Co oznaczała nazwa ST-180?
Oznaczenie ŠT 180 nawiązywało do marki Škoda oraz przeznaczenia maszyny jako traktora lub ciężkiego ciągnika siodłowego. Liczba 180 wskazywała na przybliżoną moc silnika wyrażoną w koniach mechanicznych. W Polsce pojazd najczęściej określa się jako Skoda Liaz ST-180, choć w czeskich materiałach spotykany jest zapis ŠT 180.
Sercem ciągnika był rzędowy, sześciocylindrowy silnik wysokoprężny LIAZ M634. Jednostka miała pojemność około 11,94 litra, chłodzenie cieczą i rozwijała moc około 180 KM przy 1800 obr./min. Był to wolnossący diesel wywodzący się z konstrukcji stosowanych w ciężarówkach.
Silnik umieszczono z przodu, przed bogato przeszkloną kabiną. Moment obrotowy trafiał przez jednotarczowe sprzęgło i skrzynię Praga do obu osi. Przekładnia oferowała dziesięć przełożeń do jazdy do przodu oraz dwa biegi wsteczne. Napęd 4×4 i duże koła pozwalały wykorzystać moc na polu, a przy ciężkich pracach można było zastosować koła bliźniacze, zmniejszające nacisk jednostkowy na glebę.
Skręt realizował przegub między osiami
ST-180 nie skręcała jak typowy ciągnik z kołami kierowanymi na przedniej osi. Konstrukcja składała się z dwóch części połączonych centralnym przegubem. Zmiana kierunku następowała poprzez wychylenie przedniej i tylnej części maszyny względem siebie.
Takie rozwiązanie zapewniało dobrą zwrotność mimo znacznych rozmiarów. Jednocześnie wymagało przyzwyczajenia, szczególnie podczas szybszej jazdy i pracy na nierównym terenie. Podstawowa prędkość maksymalna wynosiła około 25 km/h. W niektórych późniejszych egzemplarzach możliwa była szybsza jazda, lecz przy większej prędkości prowadzenie ciężkiego, przegubowego ciągnika stawało się mało komfortowe.
Z tyłu znajdowały się ramiona układu zawieszenia, zaczep transportowy oraz wyjścia hydrauliczne do zasilania maszyn. ST-180 mogła pracować z pługami, bronami talerzowymi, ciężkimi kultywatorami i innymi szerokimi narzędziami przeznaczonymi do dużych gospodarstw.
Produkcja ruszyła poza typową fabryką ciągników
Dokumentację i podstawowe komponenty przygotowywały zakłady LIAZ, natomiast budowę prototypów oraz montaż powierzono między innymi stacji maszynowo ciągnikowej w Mimoni. Głównym miejscem produkcji stał się zakład w Doksy, gdzie w 1970 roku rozpoczęto montaż serii próbnej.
Zainteresowanie maszyną było na tyle duże, że wytwarzanie części rozszerzono również na zakłady w Prunéřovie i Boskovicach. W pierwszych trzech latach powstało ponad 400 egzemplarzy. Po rozwinięciu produkcji rocznie montowano zwykle kilkaset sztuk, a najlepsze lata przypadły na końcówkę lat 70., gdy zakłady opuszczało około 800 ciągników rocznie.
W ciągu ponad dwóch dekad zbudowano przeszło 10 tys. egzemplarzy ST-180 i jej odmian. Jak na specjalistyczny ciężki ciągnik powstający w nietypowym systemie produkcji był to znaczący rezultat.
ST-180N mogła pracować w obu kierunkach
Jedną z najbardziej interesujących wersji była ST-180N. Otrzymała udoskonaloną hydraulikę oraz dwa stanowiska kierowcy. Operator mógł zmienić pozycję i prowadzić maszynę w przeciwnym kierunku, co przydawało się podczas pracy z niektórymi narzędziami lub osprzętem montowanym na tylnej części ramy.
Powstawały też odmiany wyposażone w lemiesze, ładowacze oraz osprzęt do prac ziemnych i przeładunkowych. Dzięki masywnej konstrukcji ST-180 trafiała nie tylko na pola. Wykorzystywano ją również przy ugniataniu pryzm kiszonkowych, odśnieżaniu, transporcie i pracach budowlanych.
Konstruktorzy przygotowali ponadto projekty mocniejszych następców, między innymi LT 190 oraz LT 230. Nie weszły one jednak do produkcji na dużą skalę. Podstawowa konstrukcja była modernizowana stopniowo i występowała także pod oznaczeniami ŠT 183 oraz ŠT 180 model 87.
Najsłabszym punktem była skrzynia biegów
Wykorzystanie podzespołów ciężarówki przyspieszyło budowę ciągnika i ograniczyło koszty, ale przyniosło też problemy. Najwięcej zastrzeżeń budziła niesynchronizowana skrzynia biegów Praga 10P80. Przekładnia była narażona na wysokie obciążenia podczas pracy polowej, a nieumiejętna zmiana przełożeń mogła przyspieszyć jej zużycie.
Sam silnik LIAZ uchodził za mocny i stosunkowo prosty, jednak prawie dwunastolitrowa jednostka potrzebowała znacznych ilości paliwa. Wraz ze wzrostem cen oleju napędowego eksploatacja tak dużego ciągnika stawała się coraz mniej opłacalna. W latach 80. maszyna była już również konstrukcyjnie przestarzała w porównaniu z nowoczesnymi ciągnikami zachodnimi.
Produkcja stopniowo malała. Po przemianach gospodarczych zapotrzebowanie dużych przedsiębiorstw rolnych gwałtownie spadło. W 1991 roku powstało zaledwie kilkadziesiąt maszyn, a ostatnią serię zmontowano w 1992 roku.
Konstruktor ciągnika stworzył później Farmet
Historia ST-180 nie zakończyła się wraz z zatrzymaniem linii produkcyjnej. Karel Žďárský przez kolejne lata pracował nad maszynami do uprawy gleby, które mogły współpracować z ciężkimi ciągnikami. Jego projekty trafiały do produkcji w czechosłowackich zakładach mechanizacji rolnictwa.
W 1992 roku wraz z rodziną i współpracownikami uczestniczył w utworzeniu firmy Farmet. Przedsiębiorstwo rozwinęło produkcję agregatów uprawowych, siewników oraz urządzeń do przetwarzania nasion oleistych. W ten sposób doświadczenia zdobyte podczas budowy nietypowego ciągnika stały się jednym z fundamentów późniejszego producenta maszyn rolniczych.
Dziś sprawna Skoda Liaz ST-180 jest coraz rzadziej spotykana podczas codziennej pracy. Zachowane egzemplarze pojawiają się jednak na zlotach, pokazach orki i w kolekcjach. Gdy uruchamia się sześciocylindrowy silnik LIAZ, a przegubowy kolos rusza z szerokim agregatem, łatwo zrozumieć, dlaczego kilkadziesiąt lat temu stał się symbolem ciężkiej mechanizacji czechosłowackich pól.
Rozróżnienie młodej kurki od kogutka bywa łatwe tylko w niektórych rasach. U wielu kur domowych Gallus gallus domesticus pierwsze różnice pojawiają się stopniowo i przez kilka tygodni mogą być bardzo subtelne. Znaczenie ma rasa, tempo wzrostu, umaszczenie oraz cechy dziedziczne. Nie istnieje jedna metoda, która sprawdzi się równie dobrze u każdego pisklęcia.
Płeć kurcząt czasem widać już po wykluciu
W przypadku części ras i mieszańców można określić płeć niemal od razu po wykluciu. Dotyczy to przede wszystkim kur autoseksingowych oraz mieszańców seksowanych barwą puchu. Samce i samice różnią się wtedy kolorem, intensywnością pręgowania albo charakterystycznymi znakami na głowie.
Przykładem mogą być niektóre linie kur pręgowanych. Gen odpowiedzialny za pręgowanie jest sprzężony z płcią, dzięki czemu samce i samice mogą różnić się wyglądem już jako jednodniowe pisklęta. Podobną zasadę wykorzystuje się w produkcji mieszańców typu sex-link, gdzie odpowiedni dobór rodziców pozwala rozróżnić płeć na podstawie barwy puchu.
Nie można jednak przenosić tych zasad na dowolną rasę. Żółte pisklę z ciemniejszą głową nie musi automatycznie być kogutkiem, a różnica w odcieniu puchu często wynika po prostu z genetyki konkretnej linii.
Skrzydła mogą pomóc, ale tylko w określonych liniach
Popularną metodą jest ocena długości piór na skrzydłach. Po delikatnym rozłożeniu skrzydła obserwuje się pióra pierwszego i drugiego rzędu. U piskląt posiadających odpowiedni zestaw genów samice pierzą się szybciej i mają wyraźnie nierówną długość piór, natomiast u samców pióra bywają bardziej wyrównane.
Metoda ta może być przydatna już w pierwszych dniach życia, ale działa tylko wtedy, gdy stado zostało odpowiednio dobrane genetycznie. U przypadkowych kur z przydomowego stada ocena skrzydeł może prowadzić do wielu pomyłek.
Nie należy więc traktować długości piór jako uniwersalnego testu. Jeśli nie znamy pochodzenia kurcząt i nie wiemy, czy dana linia posiada cechę szybkiego lub wolnego opierzania sprzężoną z płcią, lepiej poczekać na kolejne oznaki.
Grzebień i dzwonki zdradzają płeć po kilku tygodniach
U wielu ras pierwsze wyraźniejsze różnice pojawiają się pomiędzy trzecim a ósmym tygodniem życia. Kogutki często wcześniej rozwijają grzebień, który staje się większy, bardziej wypukły i szybciej nabiera czerwonego koloru.
U kurek grzebień zwykle przez dłuższy czas pozostaje niewielki i blady. Podobna zasada dotyczy dzwonków znajdujących się pod dziobem. U młodych samców mogą one zacząć powiększać się wcześniej niż u samic.
Tempo rozwoju zależy jednak od rasy. Leghorny i inne rasy o dużym grzebieniu mogą dość wcześnie ujawniać różnice, natomiast u kur posiadających grzebień groszkowy lub różyczkowy ocena bywa trudniejsza.
Budowa nóg może być dodatkową wskazówką
Kogutki wielu ras zaczynają wyglądać masywniej niż kurki. Mogą mieć grubsze skoki, większe stopy i mocniej zaznaczone stawy. Z wiekiem stają się również bardziej wyprostowane i często sprawiają wrażenie wyższych.
Nie jest to jednak metoda pozwalająca określić płeć pojedynczego ptaka z dużą pewnością. Najlepiej sprawdza się podczas porównywania rodzeństwa w podobnym wieku. Jeśli kilka piskląt pochodzi z tego samego lęgu, różnice między nimi są łatwiejsze do zauważenia.
Ostrogi nie rozwiązują problemu na wczesnym etapie. Zalążki ostróg mogą występować zarówno u samców, jak i u samic, a wyraźne ostrogi kogutów rozwijają się znacznie później.
Upierzenie kogutka z czasem staje się charakterystyczne
Jednym z najbardziej wiarygodnych sposobów rozpoznania młodego koguta jest obserwacja rozwijającego się upierzenia. Zwykle trzeba jednak poczekać kilka lub kilkanaście tygodni.
U samców zaczynają pojawiać się dłuższe, bardziej spiczaste pióra szyjne oraz pióra siodłowe znajdujące się przed ogonem. U kurek są one bardziej zaokrąglone. W miarę dojrzewania kogut rozwija również charakterystyczne sierpówki w ogonie.
Moment pojawienia się tych cech zależy od rasy. U niektórych kur różnice są dobrze widoczne już około ósmego lub dziesiątego tygodnia, podczas gdy u innych trzeba poczekać znacznie dłużej.
Zachowanie również może zdradzić kogutka
Młode koguty często wcześniej zaczynają zachowywać się bardziej konfrontacyjnie. Mogą stawać naprzeciw siebie, prostować sylwetkę, wykonywać krótkie skoki i próbować ustalać pozycję w stadzie. Z czasem pojawiają się również pierwsze próby piania.
Nie oznacza to, że każde odważne lub dominujące pisklę jest samcem. Kurki również potrafią być bardzo aktywne, szczególnie jeśli znajdują się wysoko w hierarchii stada. Zachowanie powinno być więc traktowane jako wskazówka, a nie samodzielne potwierdzenie płci.
Najbardziej jednoznacznym sygnałem staje się pianie, choć pierwsze próby mogą brzmieć zupełnie inaczej niż głos dorosłego koguta. Niektóre młode samce zaczynają ćwiczyć pianie już w wieku kilku tygodni, inne znacznie później.
Seksowanie kloakalne wymaga dużego doświadczenia
W profesjonalnych wylęgarniach stosuje się również ocenę kloaki jednodniowych piskląt. Metoda polega na rozpoznaniu bardzo niewielkich różnic anatomicznych, które są praktycznie niewidoczne dla osoby bez specjalistycznego przeszkolenia.
Nie powinno się samodzielnie ściskać pisklęcia ani manipulować przy kloace w celu określenia płci. Nieumiejętne wykonywanie takiego badania może spowodować uraz lub silny stres. Profesjonalni seksatorzy uczą się tej techniki przez długi czas i pracują według ściśle określonych procedur.
W przydomowej hodowli znacznie bezpieczniej jest obserwować rozwój grzebienia, upierzenia, sylwetki oraz zachowania.
Kiedy można mieć już dużą pewność?
U większości kur pierwsze rozsądne przypuszczenia można formułować po kilku tygodniach, natomiast około 8 do 12 tygodnia różnice często stają się znacznie wyraźniejsze. Kogutki mają wtedy zazwyczaj większy i bardziej czerwony grzebień, masywniejsze nogi oraz zaczynają rozwijać charakterystyczne pióra.
W rasach wolno dojrzewających trzeba czasem poczekać dłużej. Szczególnie trudne mogą być młode ptaki ras ozdobnych, czubatych i silnie opierzonych, ponieważ część typowych cech jest słabiej widoczna.
Najlepsze rezultaty daje obserwowanie kilku cech jednocześnie. Sam większy grzebień albo grubsze nogi nie przesądzają jeszcze o płci, ale połączenie czerwieniejącego grzebienia, spiczastych piór szyjnych, masywnej sylwetki i pierwszych prób piania daje już bardzo mocne podstawy, by uznać młodego ptaka za kogutka.
Uproszczone systemy uprawy pozwalają pozostawić po zbiorze plonu głównego resztki pożniwne na powierzchni pola w formie ochronnego mulczu. Fot. D. Tomaszewski
Ekoschematy miały zachęcić rolników do stosowania praktyk korzystnych dla środowiska i klimatu, oferując w zamian dodatkowe dopłaty. Dane z kolejnych kampanii pokazują jednak spadek zainteresowania tym wsparciem. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku uproszczonych systemów uprawy – w 2026 roku tę praktykę zgłosiło ponad 120 tys. rolników na powierzchni przekraczającej 1,5 mln ha. Czy zmniejszenie dopłat może sprawić, że pługi ponownie pojawią się na polach?
Co to są ekoschematy w rolnictwie?
Ekoschematy są elementem płatności bezpośrednich Wspólnej Polityki Rolnej, który ma zachęcać gospodarstwa do realizowania określonych praktyk korzystnych dla środowiska i klimatu. W Polsce funkcjonują w obecnej perspektywie WPR od 2023 roku. To właśnie odpowiedź na często pojawiające się pytanie, od kiedy ekoschematy obowiązują w obecnym systemie dopłat.
Ważne jest przy tym rozróżnienie między dostępnością tego wsparcia a obowiązkiem jego realizacji. Ekoschematy nie są obowiązkowe – rolnik sam decyduje, czy chce realizować określoną praktykę i ubiegać się z tego tytułu o dodatkową płatność. Aby otrzymać dopłaty za ekoschematy, musi jednak spełnić wymagania przypisane do wybranego rozwiązania.
To, kogo dotyczą ekoschematy, zależy więc od rodzaju praktyki oraz warunków, jakie musi spełnić gospodarstwo ubiegające się o konkretną płatność.
Uproszczone systemy uprawy – na czym polega ten ekoschemat?
Wdrożony w 2023 roku ekoschemat Uproszczone systemy uprawy stanowi jeden z elementów płatności bezpośrednich w ramach perspektywy WPR na lata 2023–2027. Jego głównym założeniem jest zachęcenie rolników do odstąpienia od uprawy płużnej, zarówno w zespole uprawek pożniwnych, jak i przedsiewnych.
Aby skorzystać ze wsparcia, na deklarowanej powierzchni może być wykonywana jedynie uprawa konserwująca bezorkowa lub uprawa pasowa (strip-till), a po zbiorze plonu głównego pozostawia się na polu resztki pożniwne w formie mulczu. Rolnik realizujący praktykę jest również zobowiązany do prowadzenia rejestru zabiegów agrotechnicznych zgodnie z wymaganiami określonymi przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.
Po co wprowadzono ekoschematy?
Główne założenia ekoschematów są zgodne z celami unijnej Strategii na rzecz Bioróżnorodności. W Polsce zostały one opracowane w taki sposób, aby zachęcać rolników do stosowania praktyk korzystnych zarówno dla środowiska, jak i dla gospodarstw rolnych.
Ich wdrażanie może przyczyniać się m.in. do poprawy żyzności gleby, bardziej efektywnego wykorzystania nawozów oraz uzyskiwania lepszej jakości plonów. W przypadku uproszczonych systemów uprawy znaczenie ma przede wszystkim ograniczenie intensywności tradycyjnych zabiegów uprawowych i rezygnacja z odwracania całej warstwy gleby.
Gospodarstwa, które zainwestowały w specjalistyczne maszyny do uprawy bezorkowej, niezależnie od wysokości dopłat, nie powrócą już do tradycyjnej orki. Fot. D. Tomaszewski
Uproszczone systemy uprawy – ile punktów można otrzymać?
Liczba punktów przyznawanych za realizację praktyki Uproszczone systemy uprawy zmieniała się wraz z kolejnymi kampaniami. W 2023 i 2024 roku praktyka była wyceniana na 4 punkty, natomiast od 2025 roku liczbę tę obniżono do 3 punktów.
Zmiana przełożyła się na wysokość płatności. W 2023 roku stawka wynosiła 419,56 zł/ha, w 2024 roku 251,94 zł/ha, a w 2025 roku 262,56 zł/ha. Stawka na 2026 rok nie jest jeszcze znana – oczekuje się na wydanie odpowiedniego rozporządzenia. Na ostateczną wysokość płatności wpływają również dostępne środki oraz kurs euro.
W 2024 roku duże zainteresowanie ekoschematami oraz ograniczona pula środków na płatności bezpośrednie spowodowały, że stawki ustalono na niższym poziomie, niż zakładano w Planie Strategicznym. Na wysokość płatności w złotych wpłynął również niższy kurs euro.
Porównanie tradycyjnej uprawy płużnej do uprawy bezorkowej [TABELA]
Tradycyjna uprawa płużna
Uprawa bezorkowa
odwracanie gleby
mulcz na powierzchni
niszczenie struktur gruzełkowatych
odbudowa próchnicy
wyższe zużycie paliwa
oszczędność paliwa
podatność na suszę i erozję
poprawiona retencja gleby
Czy ekoschematy można łączyć?
Ekoschematy można łączyć, ale obowiązują w tym zakresie ograniczenia. Od 2025 roku do tej samej powierzchni w tym samym roku mogą zostać przyznane płatności w ramach nie więcej niż dwóch ekoschematów, praktyk lub wariantów. Oznacza to, że planując łączenie poszczególnych praktyk, rolnik powinien uwzględnić nie tylko wymagania każdej z nich, ale także obowiązujący limit.
Minimalna liczba punktów w ekoschemacie
W ekoschemacie Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi zmieniono sposób określania minimalnej liczby punktów. Odpowiada ona liczbie punktów, jakie rolnik otrzymałby za realizację na co najmniej 25% powierzchni użytków rolnych, nie więcej jednak niż 300 ha, najwyżej punktowanej praktyki.
Dla gospodarstwa o powierzchni 10 ha użytków rolnych minimalna liczba punktów wynosi więc 12,5:
25% × 10 ha = 2,5 ha→2,5 ha × 5 pkt/ha = 12,5 pkt
Coraz mniej rolników składa wnioski o dopłaty
Dane dotyczące kolejnych kampanii pokazują, że liczba rolników ubiegających się o wsparcie stopniowo się zmniejsza. W 2023 roku do ARiMR wpłynęło około 1,242 mln wniosków, rok później było ich około 1,203 mln, a w kampanii 2025 – około 1,194 mln. W zakończonej kampanii 2026 liczba złożonych wniosków była jeszcze niższa i wyniosła ponad 1,162 mln.
Oznacza to, że w ciągu kilku lat liczba wniosków zmniejszyła się o blisko 80 tys. Jednocześnie spadało zainteresowanie samymi ekoschematami – według danych ARiMR liczba rolników ubiegających się o tego rodzaju płatności zmniejszyła się z około 460 tys. w 2023 roku do około 416 tys. w 2024 roku i około 325 tys. w 2025 roku.
Na decyzje rolników wpływ mogły mieć m.in. zmieniające się stawki poszczególnych płatności, a także konieczność spełnienia dodatkowych wymogów i prowadzenia odpowiedniej dokumentacji.
Ponad 120 tys. rolników wybrało uproszczone systemy uprawy
Na tym tle interesująco przedstawiają się dane dotyczące praktyki Uproszczone systemy uprawy. W kampanii 2026 o płatność w jej ramach ubiegało się, według przekazanych danych ARiMR, 120 598 rolników, deklarując powierzchnię 1 506 606,05 ha.
Wraz z odejściem od orki wiele gospodarstw postawiło na brony talerzowe, które mieszają resztki pożniwne z glebą bez odwracania całej jej warstwy. Fot. D. Tomaszewski
Tak duża liczba beneficjentów pokazuje, że mimo ogólnego spadku zainteresowania ekoschematami rozwiązania związane z ograniczeniem tradycyjnej, płużnej uprawy nadal przyciągają rolników. W praktyce może to wynikać nie tylko z możliwości uzyskania dodatkowej płatności, ale również z zainteresowania metodami pozwalającymi ograniczyć liczbę przejazdów po polu, zmniejszyć zużycie paliwa i chronić strukturę gleby.
Warto zwrócić uwagę również na zmianę struktury gospodarstw korzystających ze wsparcia. ARiMR wskazuje, że w kampanii 2026 nieznacznie zmalała powierzchnia zadeklarowanych gruntów, ale jednocześnie wzrósł średni areał gospodarstwa ubiegającego się o wsparcie – do niemal 12 ha.
Nie oznacza to jednak, że same ekoschematy i dopłaty z nimi związane cieszą się z roku na rok coraz większą popularnością. Ogólny trend pozostaje spadkowy, a dane dotyczące wszystkich ekoschematów pokazują zmniejszenie liczby zainteresowanych rolników. Uproszczone systemy uprawy wyróżniają się jednak skalą wykorzystania – ponad 1,5 mln ha zostało objętych deklaracjami tej praktyki.
Ekoschemat, a rynek maszyn rolniczych
Zainteresowanie uproszczonymi systemami uprawy znajduje odzwierciedlenie również w potrzebach sprzętowych gospodarstw. Rezygnacja z tradycyjnej orki oznacza konieczność wykorzystania maszyn dostosowanych do pracy w technologii bezorkowej. Większego znaczenia nabierają m.in. agregaty do uprawy bezorkowej, grubery, kultywatory oraz brony talerzowe, które pozwalają przygotować stanowisko bez odwracania całej warstwy gleby.
Zmieniają się również potrzeby związane z siewem. W technologii uproszczonej większego znaczenia nabierają siewniki przystosowane do siewu w mulcz, a także rozwiązania umożliwiające siew bezpośredni czy pracę w technologii strip-till. Dla gospodarstw decydujących się na uproszczenia oznacza to często konieczność dostosowania całego zestawu maszyn – od zagospodarowania resztek pożniwnych, przez przygotowanie gleby, aż po siew.
Nie można jednak jednoznacznie stwierdzić, że zainteresowanie ekoschematem przekłada się bezpośrednio na wzrost sprzedaży konkretnych maszyn. Można natomiast zauważyć, że rozwój uprawy bezorkowej tworzy nowe potrzeby sprzętowe, a producenci coraz szerzej oferują rozwiązania przeznaczone do takich systemów.
Widoczna jest również coraz większa dostępność maszyn dostosowanych do potrzeb mniejszych gospodarstw i ciągników o mocy około 100 KM. Może to ułatwiać gospodarstwom o mniejszym areale stopniowe przechodzenie na technologie bezorkowe bez konieczności inwestowania w ciężki sprzęt wymagający ciągników o dużej mocy.
Ekoschematy w 2027 roku – planowane zmiany
W 2027 roku planowane są zmiany w zasadach realizacji ekoschematów, które mają objąć również praktykę Uproszczone systemy uprawy. Jedną z proponowanych zmian jest obniżenie liczby punktów przyznawanych za jej realizację, co przełożyłoby się na niższą wysokość płatności.
MRiRW planuje również wycofanie niektórych innych praktyk, m.in. Wymieszanie słomy z glebą, uzasadniając to ich dużą powszechnością. Propozycje spotkały się ze sprzeciwem Krajowej Rady Izb Rolniczych (KRIR), która negatywnie ocenia zmiany wprowadzane na rok przed zakończeniem obecnej perspektywy WPR.
Zdaniem samorządu rolniczego ograniczenie punktacji za uproszczone systemy uprawy może zniechęcić część gospodarstw do stosowania technologii bezorkowej, szczególnie że wielu rolników zainwestowało już w specjalistyczne maszyny i technologie. KRIR postuluje utrzymanie dotychczasowych zasad i poziomu punktacji do końca obecnej perspektywy finansowej, a większe zmiany pozostawić dla kolejnego okresu WPR.
Czy bez dopłat pługi powrócą na pola?
Dla gospodarstw, które zainwestowały w nowoczesne agregaty bezorkowe i siewniki pasowe, powrót do orki oznaczałby zmianę przyjętej technologii produkcji. Oszczędności w zużyciu paliwa i nakładach pracy mogą przemawiać za pozostaniem przy systemach bezorkowych także przy niższym poziomie wsparcia.
Inaczej sytuacja może wyglądać w gospodarstwach, które realizowały wymogi ekoschematu za pomocą prostszych lub wypożyczanych narzędzi i dla których jednym z głównych powodów zmiany technologii była dodatkowa płatność. W takim przypadku zmniejszenie atrakcyjności finansowej ekoschematu może mieć większe znaczenie przy podejmowaniu decyzji o sposobie uprawy.
Rolnicy często zwracają uwagę na odporność zbóż ozimych na niską temperaturę, ale sam mróz nie jest jedynym zagrożeniem dla plantacji. Pszenica ozima, pszenżyto, żyto czy jęczmień ozimy muszą przetrwać nie tylko silne spadki temperatury, lecz także odwilże, zalegający śnieg, wiatr, zamarzanie gleby i gwałtowne zmiany pogody. Z tego powodu przy wyborze odmiany warto rozróżniać dwa pojęcia, które w praktyce bywają niesłusznie stosowane zamiennie.
Mrozoodporność dotyczy przede wszystkim niskiej temperatury
Mrozoodporność określa zdolność rośliny do przetrwania ujemnej temperatury bez poważnych uszkodzeń prowadzących do jej zamierania. Jest więc związana bezpośrednio z reakcją tkanek roślinnych na mróz.
Znaczenie ma między innymi tempo spadku temperatury, długość utrzymywania się mrozu, faza rozwojowa rośliny oraz jej wcześniejsze zahartowanie. Roślina, która jesienią stopniowo przygotowała się do zimy, może znacznie lepiej znosić niską temperaturę niż taka, która została zaskoczona nagłym ochłodzeniem.
Poszczególne gatunki zbóż różnią się naturalną odpornością. Za szczególnie dobrze znoszące niskie temperatury uważa się żyto. Pszenica ozima również może charakteryzować się dobrą odpornością na mróz, natomiast jęczmień ozimy jest zazwyczaj bardziej wrażliwy. Trzeba jednak pamiętać, że różnice występują również pomiędzy odmianami należącymi do tego samego gatunku.
Zimotrwałość obejmuje znacznie więcej zagrożeń
Zimotrwałość jest pojęciem szerszym. Określa zdolność roślin do przetrwania całego okresu zimowego oraz utrzymania kondycji pozwalającej na wznowienie wegetacji wiosną. Mrozoodporność jest więc tylko jednym z elementów składających się na zimotrwałość.
Plantacja może ucierpieć również wtedy, gdy temperatura nie osiągnęła wartości krytycznych dla danego gatunku. Problemem mogą być częste odwilże, ponowne zamarzanie gleby, zastoiska wodne, wysuszający wiatr, brak śniegu podczas silnych mrozów albo zbyt długo utrzymująca się pokrywa śnieżna.
W praktyce odmiana dobrze znosząca niskie temperatury nie musi automatycznie dobrze przezimować. Jeżeli źle reaguje na inne niekorzystne zjawiska występujące zimą, jej obsada może być wiosną wyraźnie przerzedzona.
Dlaczego śnieg może zarówno pomagać, jak i szkodzić?
Warstwa śniegu działa jak naturalna izolacja. Ogranicza gwałtowne zmiany temperatury w pobliżu powierzchni gleby i może chronić węzeł krzewienia zbóż przed silnym mrozem. Szczególnie niebezpieczna jest natomiast sytuacja, gdy przy braku pokrywy śnieżnej pojawia się bardzo niska temperatura połączona z silnym wiatrem.
Śnieg nie zawsze działa jednak korzystnie. Gruba pokrywa utrzymująca się przez długi czas na niezamarzniętej lub słabo zamarzniętej glebie może pogarszać warunki tlenowe i sprzyjać rozwojowi chorób. Jednym z zagrożeń dla ozimin jest pleśń śniegowa, która może rozwijać się pod długo zalegającą pokrywą śnieżną.
Stan plantacji po zimie zależy więc nie tylko od tego, jak nisko spadł termometr. Dwie plantacje tej samej odmiany mogą przezimować zupełnie inaczej, jeżeli na jednej zalegał śnieg, a druga była przez wiele dni narażona na mróz i wiatr.
Hartowanie przygotowuje zboża do zimy
Duże znaczenie dla odporności ozimin ma proces hartowania. Jesienią, wraz ze stopniowym obniżaniem się temperatury i skracaniem dnia, w roślinach zachodzą zmiany fizjologiczne przygotowujące je do okresu spoczynku.
W tkankach zwiększa się między innymi stężenie substancji zapasowych, a metabolizm przystosowuje się do funkcjonowania w niskiej temperaturze. Najkorzystniejsza jest sytuacja, w której ochłodzenie następuje stopniowo. Gwałtowny atak zimy po długiej i ciepłej jesieni może zastać rośliny niewystarczająco przygotowane.
Znaczenie ma również kondycja plantacji. Prawidłowy termin siewu pozwala zbożom osiągnąć odpowiednią fazę rozwoju przed nadejściem zimy. Zarówno zbyt późny siew, jak i nadmiernie rozwinięta plantacja mogą pogorszyć zdolność roślin do przetrwania trudnych warunków.
Odwilże mogą być groźniejsze niż jeden silny mróz
Zima w Polsce coraz częściej oznacza przeplatanie się okresów dodatniej i ujemnej temperatury. Kilka cieplejszych dni może częściowo pobudzizić rośliny, po czym ponowny spadek temperatury naraża je na uszkodzenia.
W czasie odwilży zmniejsza się również stopień zahartowania roślin. Jeżeli po takim okresie pojawi się gwałtowny mróz bez śniegu, ryzyko strat może być większe niż podczas stabilnej, chłodnej zimy.
Problemy może powodować także wysadzanie roślin wskutek wielokrotnego zamarzania i rozmarzania gleby. Korzenie zostają wtedy częściowo odsłonięte lub uszkodzone. Wiosną taka plantacja może wyglądać na przerzedzoną, mimo że sama minimalna temperatura zimą nie była wyjątkowo niska.
Wysmalanie roślin pojawia się często na przedwiośniu
Jednym z zagrożeń niezwiązanych bezpośrednio z ekstremalnym mrozem jest wysmalanie. Zjawisko występuje szczególnie podczas mroźnej, słonecznej i wietrznej pogody, gdy gleba pozostaje zamarznięta.
Części nadziemne tracą wtedy wodę, lecz system korzeniowy nie może jej pobrać z zamarzniętego podłoża. Roślina stopniowo się odwadnia, a jej liście brunatnieją i zamierają. Takie uszkodzenia mogą być widoczne zwłaszcza na polach wystawionych na silne podmuchy wiatru.
Właśnie tego rodzaju zjawiska pokazują, dlaczego ocena zdolności odmiany do przezimowania nie powinna ograniczać się wyłącznie do jej reakcji na niską temperaturę.
Co sprawdzać przy wyborze odmiany ozimej?
Przy zakupie materiału siewnego warto analizować przede wszystkim zimotrwałość odmiany, szczególnie w regionach, w których zimą często brakuje trwałej pokrywy śnieżnej lub występują gwałtowne zmiany temperatury.
Znaczenie ma także stanowisko. Na otwartych polach silniej oddziałuje wiatr, natomiast w zagłębieniach terenu może gromadzić się zimne powietrze albo woda po odwilżach. Warunki zimowania mogą więc różnić się nawet pomiędzy polami położonymi w niewielkiej odległości.
Nie bez znaczenia pozostają agrotechnika, termin siewu, nawożenie jesienne, rozwój systemu korzeniowego i ogólna kondycja roślin przed wejściem w okres zimowego spoczynku.
Mrozoodporność mówi więc przede wszystkim o tym, jak roślina radzi sobie z ujemną temperaturą. Zimotrwałość odpowiada na znacznie szersze pytanie: Czy ozimina poradzi sobie z całym zestawem zagrożeń występujących od późnej jesieni aż do rozpoczęcia wiosennej wegetacji. W warunkach polowych właśnie ta druga cecha często najlepiej pokazuje, czego można spodziewać się po plantacji po zejściu śniegu.
Dla polskiego rolnika widok nabrzmiałych, szarawych narośli na kolbach kukurydzy zwykle oznacza kłopot. To objaw choroby wywoływanej przez grzyba Ustilago maydis. W Meksyku podobna kolba może jednak trafić nie do odrzutu, lecz prosto do kuchni. Głownia kukurydzy, znana tam jako huitlacoche lub cuitlacoche, jest cenionym składnikiem tradycyjnych potraw i może osiągać wartość znacznie wyższą niż zdrowa kukurydza.
Głownia kukurydzy to choroba wywoływana przez grzyba
Głownia guzowata kukurydzy jest chorobą powodowaną przez Ustilago maydis, grzyba należącego do podstawczaków. Patogen atakuje kukurydzę zwyczajną Zea mays i może rozwijać się na różnych częściach rośliny, między innymi na liściach, łodygach, wiechach oraz kolbach.
Najbardziej charakterystycznym objawem są narośla na kolbach. Początkowo mają one jasną, srebrzystą lub szarobiałą powierzchnię i mogą przypominać mocno powiększone ziarniaki. Z czasem wnętrze narośli ciemnieje, ponieważ powstają w nim ogromne ilości zarodników. W końcowym stadium tkanka pęka, uwalniając czarną, pylącą masę.
Z punktu widzenia produkcji ziarna nie ma w tym nic korzystnego. Rozwój grzyba zaburza formowanie kolby, a silnie porażone rośliny mogą wydać znacznie mniejszy plon. Zupełnie inaczej patrzy się na ten organizm w części Meksyku, gdzie młode narośla zbiera się zanim zamienią się w czarną masę zarodników.
W Meksyku nazywa się go huitlacoche
Huitlacoche jest tradycyjnym składnikiem kuchni meksykańskiej. Do jedzenia przeznacza się młode, jeszcze miękkie narośla, które mają charakterystyczny ziemisty, lekko grzybowy smak połączony z nutą kukurydzy. Porównuje się go czasem do grzybów leśnych, choć ma własny, trudny do pomylenia aromat.
Produkt wykorzystuje się między innymi jako nadzienie do quesadillas i tamales. Może być smażony z cebulą, czosnkiem i ziołami, dodawany do tacos, zup, sosów czy innych potraw bazujących na kukurydzy. Meksykańskie instytucje rolnicze określają go nawet mianem czarnego diamentu tamtejszej gastronomii.
Co ciekawe, dzisiaj huitlacoche nie jest wyłącznie przypadkowym produktem pozyskiwanym z porażonych plantacji. Prowadzono badania nad celowym zakażaniem kukurydzy wybranymi szczepami Ustilago maydis, aby uzyskać odpowiednią ilość jadalnych narośli. Oznacza to, że organizm zwalczany na plantacjach przeznaczonych na ziarno może być w innym systemie produkcji świadomie wykorzystywany.
Zdrowa kolba może być warta mniej niż porażona
Najbardziej zaskakujący jest ekonomiczny aspekt wykorzystania głowni. Meksykański Instituto Nacional de Investigaciones Forestales, Agrícolas y Pecuarias wskazuje, że huitlacoche ma wysoką wartość handlową i daje możliwość zwiększenia dochodu z uprawy kukurydzy.
Historyczne analizy meksykańskiego rynku wskazywały nawet, że wartość kolby z huitlacoche mogła być wielokrotnie większa od wartości zwykłej kolby kukurydzy. W jednym z opracowań dotyczących produkcji tego grzyba wskazywano różnicę sięgającą nawet 20 do 50 razy, choć rzeczywista cena zależy oczywiście od sezonu, podaży, jakości oraz miejsca sprzedaży.
Nowsze dane meksykańskich instytucji również pokazują dużą różnicę. Zwykła świeża kolba mogła kosztować kilka peso, podczas gdy kolba z dobrze rozwiniętym huitlacoche była wyceniana znacznie wyżej. W sezonie kilogram świeżego produktu może być stosunkowo łatwo dostępny, natomiast poza okresem największej podaży jego wartość rośnie.
Stwierdzenie, że głownia kukurydzy kosztuje krocie, trzeba więc rozumieć w odpowiednim kontekście. Nie każda porażona kolba automatycznie staje się drogim towarem. Wysoką wartość ma odpowiednio zebrany produkt przeznaczony na rynek gastronomiczny, szczególnie tam, gdzie istnieje tradycja jego spożywania.
Nie każda głownia nadaje się do jedzenia
Jadalność Ustilago maydis nie oznacza, że warto zbierać przypadkowe, stare narośla znalezione na polu. W kuchni wykorzystuje się przede wszystkim młode stadium rozwoju, zanim tkanki całkowicie wypełnią się ciemnymi zarodnikami.
Młode galasy są jędrne i mają jasną powierzchnię. Wraz z dojrzewaniem zaczynają szarzeć i ciemnieć, a ich struktura staje się bardziej pyląca. Takiego stadium nie traktuje się już tak samo jak świeżego produktu kulinarnego.
Istotne jest także prawidłowe rozpoznanie organizmu. Kukurydzę mogą porażać różne choroby grzybowe, dlatego samo pojawienie się nietypowych zmian na kolbie nie oznacza automatycznie, że mamy do czynienia z jadalnym huitlacoche.
Dlaczego głownia pojawia się na kukurydzy?
Ustilago maydis może infekować młode, intensywnie rosnące tkanki rośliny. Rozwojowi choroby sprzyjają między innymi uszkodzenia mechaniczne, gwałtowne zmiany pogody oraz warunki ułatwiające zakażenie tkanek.
Objawy mogą występować zarówno na pojedynczych roślinach, jak i większej liczbie egzemplarzy znajdujących się w łanie. Szczególnie widowiskowe są porażone kolby, ponieważ galasy potrafią osiągać znaczne rozmiary.
Grzyb wytwarza teliospory, które mogą przetrwać i stanowić źródło kolejnych infekcji. Z tego powodu na plantacjach nastawionych na normalną produkcję kukurydzy głownia pozostaje chorobą, której występowanie chce się ograniczać.
W Polsce to nadal przede wszystkim problem plantatora
Model meksykański nie oznacza, że rolnik w Polsce może zacząć zbierać porażone kolby i sprzedawać je za wielokrotność ceny kukurydzy. Rynek na huitlacoche jest u nas niewielki, a tradycja jego spożywania praktycznie nie istnieje na skalę porównywalną z Meksykiem.
Tam wartość produktu wynika z kultury kulinarnej, istniejącego popytu oraz całego łańcucha sprzedaży. Restauracje i konsumenci wiedzą, czego szukają, a producenci mogą dostarczać produkt specjalnie przeznaczony do spożycia. W Polsce głownia guzowata pozostaje przede wszystkim chorobą roślin uprawnych.
To właśnie ten kontrast sprawia, że Ustilago maydis jest jednym z ciekawszych przykładów organizmu, którego znaczenie zależy od miejsca i sposobu wykorzystania. Na jednej plantacji jego pojawienie się oznacza stratę części plonu, a kilka tysięcy kilometrów dalej młode narośla trafiają na patelnię i do nadzienia meksykańskich quesadillas.
Ceny paliw na światowych giełdach gwałtownie rosną. Ropa Brent kosztuje już ponad 100 dolarów za baryłkę. To oznacza coraz droższe tankowanie na stacjach w całej Europie. Na wysokie koszty mocno narzekają kierowcy, firmy transportowe i rolnicy.Sprawdzamy jak odczuwają obecną sytuację kierowcy w Europie?
Zgodnie z najnowszymi danymi z 16 września 2026 r., w Niemczech za litr benzyny Pb95 trzeba zapłacić średnio 10,05 zł (2,31 euro), a za olej napędowy aż 10,45 zł (2,41 euro). Eksperci ostrzegają, że cena diesla u naszych zachodnich sąsiadów może niedługo przekroczyć barierę 3 euro za litr.
Skąd tak wysokie ceny? Niemieckie rafinerie wysyłają bardzo dużo paliwa na eksport, bo na świecie mogą na nim więcej zarobić. Choć zakłady pracują niemal na pełnych obrotach, na rynku w Niemczech wciąż brakuje diesla, co podbija jego cenę na stacjach.
Polska na granicy 9 zł/l i sztuczne hamowanie cen
W Polsce średnia cena diesla wzrosła do 8,89 zł/l, a benzyny Pb95 do 7,99 zł/l. Co ciekawe, na giełdach w Rotterdamie (rynek ARA) i na rynku ropy doszło w ostatnich dniach do lekkiej spadkowej korekty. Mimo to ceny hurtowe w kraju wciąż były tak wysokie, że stacje paliw sprzedawały diesel poniżej kosztów jego zakupu w hurcie.
PKN Orlen sztucznie trzyma na swoich stacjach cenę diesla na poziomie 8,99 zł/l. Koncern wygładza skoki cenowe, wykorzystując dawniej zgromadzone, tańsze zapasy oraz marże z innych części biznesu. Pytanie tylko, jak długo da się utrzymać taki bufor. Analitycy ostrzegają, że jeśli korekta na giełdach się nie utrzyma, paliwo w kraju i tak przebije granicę 10 zł za litr.
Co gorsza, większym problemem niż sama cena może stać się po prostu brak paliwa na stacjach:
Globalna walka o ropę: Ropa drożeje na całym świecie, więc zagraniczne firmy wykupują surowiec z rynków, na których zaopatruje się też Polska.
Ataki na rafinerie: Uszkodzenia rurociągów na Bliskim Wschodzie oraz ataki na rosyjskie rafinerie mocno ograniczyły światowe zapasy diesla.
Duży popyt w USA i Azji: Chiny kupują coraz więcej ropy, a w USA spadają zapasy paliw.
Twarde dane: Ceny paliw w naszym regionie
Według oficjalnego zestawienia NBP z 16 września 2026 r. (e-Petrol.pl), ceny na stacjach u naszych sąsiadów wyglądają następująco:
Państwo
Pb95 [waluta/l]
Pb95 [PLN/l]
ON [waluta/l]
ON [PLN/l]
Słowacja
1,77 EUR
7,71 PLN
1,91 EUR
8,29 PLN
Czechy
43,99 CZK
7,86 PLN
47,54 CZK
8,50 PLN
Polska
7,99 PLN
7,99 PLN
8,89 PLN
8,89 PLN
Litwa
1,88 EUR
8,16 PLN
2,14 EUR
9,31 PLN
Niemcy
2,31 EUR
10,05 PLN
2,41 EUR
10,45 PLN
Siła nabywcza kierowców: Ile paliwa kupimy za pensję?
Paliwo w Polsce jest po przeliczeniu walut tańsze niż w Niemczech czy na Litwie. Jeśli jednak porównamy ceny do naszych zarobków, sytuacja wygląda zupełnie inaczej:
Polska (ON: 8,89 zł/l): Za średnią wypłatę na rękę (ok. 6 100 zł) kupimy około 686 litrów diesla. Osoba na najniższej krajowej (ok. 3 605 zł na rękę) kupi tylko 405 litrów.
Niemcy (ON: 10,45 zł/l / 2,41 euro): Przeciętna pensja w Niemczech (ok. 2 700 euro na rękę) pozwala kupić aż 1 120 litrów diesla. To o 434 litry paliwa więcej niż w Polsce. Niemiecka płaca minimalna (ok. 1 700 euro) pozwala na zakup 705 litrów.
Czechy i Słowacja (ON: 8,29–8,50 zł/l): Za średnią pensję kupuje się tam zbliżoną ilość paliwa co w Polsce (ok. 680–710 litrów).
Rząd i Prezydent proponują wsparcie, ale propozycje utkną w martwym punkcie?
W reakcji na drożyznę na stacjach pojawiły się dwa polityczne projekty wsparcia kierowców i rolników – jeden przygotowany przez rząd, drugi zaprezentowany przez Prezydenta. Wiele wskazuje jednak na to, że żaden z nich nie wejdzie w życie.
Projekt rządowy zakłada sfinansowanie pomocy poprzez wsteczne opodatkowanie zysków koncernów paliwowych, co z prawnego punktu widzenia jest niekonstytucyjne i zapewne nie zostanie zaakceptowane przez Prezydenta. Z kolei projekt prezydencki prawdopodobnie w ogóle nie trafi pod obrady Sejmu. Nawet gdyby tak się stało, zawarte w nim pomysły również budzą wątpliwości konstytucyjne. Co więcej, proponowane tam administracyjne ograniczenie marż rafineryjnych przyniosłoby fatalne skutki dla rynku. Polska nie jest samowystarczalna paliwowo – odcięcie marż zablokowałoby prywatny import diesla do kraju, a to w prostej drodze doprowadziłoby do paraliżu dostaw i pustych dystrybutorów.
Nadzieja na dyplomatyczny przełom na Bliskim Wschodzie
Przedsiębiorców i rolników czeka bardzo trudna jesień. Wyzwaniem będą nie tylko wysokie rachunki za tankowanie, ale też dbanie o to, by nie zabrakło paliwa do ciągników i ciężarówek.
Analitycy są zgodni: ceny na stacjach spadną dopiero wtedy, gdy uspokoi się sytuacja polityczna na świecie. Cała branża paliwowa patrzy teraz na relacje między USA a Iranem. Donald Trump zapowiada, że porozumienie z Iranem obniży ceny ropy na giełdach. Pozostaje mieć nadzieję, że te zapowiedzi szybko zmienią się w czyn – zanim nadejdzie szczyt jesiennych prac w polach i na drogach.
Ostatnie tygodnie przyniosły spore ożywienie w krajowych skupach. Ceny zbóż w Polsce poszły w górę, a stawki za pszenicę konsumpcyjną w portach przekraczają 1000 zł/t. Mimo że jesteśmy już po tegorocznych zbiorach podstawowych zbóż, powodem rosnących cen nie są krajowe bilanse, ale dramatyczna sytuacja za naszą wschodnią granicą. Kolejna fala eskalacji i ciągłe ataki na ukraińską logistykę – zarówno na morzu, jak i na lądzie – wywołują ogromne obawy o dostawy żywności na świeciei przekierowują importerów do UE.
Ataki na transport: zniszczone porty, rozbite pociągi i ostrzał granic
Sytuacja w ukraińskim transporcie jest coraz bardziej napięta. Tylko w pierwsze dwa tygodnie września rosyjskie drony i rakiety uszkodziły aż 22 lokomotywy Kolei Ukraińskich, ograniczając ruch na kluczowych trasach prowadzących do zachodnich przejść granicznych. Celowo ostrzeliwane są pociągi pasażerskie i towarowe, co dosłownie paraliżuje łańcuchy dostaw.
Co gorsza, Rosja uderza bezpośrednio w przejścia graniczne z Polską i innymi krajami, próbując odciąć Ukrainę od zachodnich szlaków. Doskonałym dowodem na to są ostatnie ataki w rejonie przejścia Jagodzin–Dorohusk, które jest niezwykle ważną arterią dla handlu i tranzytu rolnego.
Dramatycznie wygląda też sytuacja na Morzu Czarnym. Choć nieliczni armatorzy próbują jeszcze pływać do portów Wielkiej Odessy, często kończy się to tragicznie. W ostatnim czasie rosyjski dron (UAV) uderzył w cywilny statek pod banderą Tanzanii, który płynął do ukraińskiego portu – zginął kapitan, a kilku członków załogi zostało rannych. Takie wydarzenia niszczą bezpieczeństwo żeglugi i zmuszają rynki do natychmiastowego liczenia się z ogromnym ryzykiem.
W odpowiedzi na te ataki i niszczenie infrastruktury, siły ukraińskie zablokowały rosyjski eksport towarów przez Morze Azowskie i Morze Czarne. Zamknięcie rosyjskich szlaków morskich jeszcze bardziej nakręca niepewność na świecie, mocno uderzając w międzynarodowy handel zbożem, co także winduje ceny w górę.
Co to oznacza dla nas w Polsce?
Każde wiadomości o problemach z eksportem z Ukrainy i Rosji – jednych z największych dostawców ziarna na świecie – natychmiast odbijają się na giełdach i w polskich skupach, które trzymają wyższe stawki m.in. za pszenicę.
Wszystko to mocno odczuwają też mieszkańcy wschodniej Polski. Sytuacja za granicą przekłada się na nasze codzienne życie – Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB) niemal codziennie ogłasza alerty przed zagrożeniem z powietrza. To z kolei często paraliżuje pracę szkół, urzędów i firm, trzymając całe regiony w ciągłym napięciu.
Rynki rolne i sami rolnicy z dużą uwagą śledzą te doniesienia, bo to one dyktują dziś warunki i kształtują bieżące ceny zbóż na giełdach a w konsekwencji też w krajowych skupach.
Źródła:
Rail.insider
Ministerstwo Przywrócenia, Infrastruktury i Transportu Ukrainy
Samojezdne wozy asenizacyjne zastępują nie tylko klasyczny beczkowóz, ale również ciągnik, który w tradycyjnym zestawie musiałby być przeznaczony do jego obsługi. Fot. Firmowe
Nowoczesne nawożenie naturalne to już nie tylko transport gnojowicy. Liczą się precyzyjne dawkowanie, automatyzacja i wydajna organizacja pracy. Samojezdny wóz asenizacyjny łączy zbiornik, układ aplikacji i własny napęd w jednej maszynie. Największe konstrukcje mieszczą ponad 30 m³, ale czy takie rozwiązanie rzeczywiście opłaca się w gospodarstwie?
Gnojowica na dużą skalę
Produkcja zwierzęca odgrywa istotną rolę w rolnictwie, jednak jej rozwój wiąże się z koniecznością coraz bardziej efektywnego zarządzania nawozami naturalnymi. Gnojowica, która przez wiele lat była traktowana głównie jako problem logistyczny, obecnie coraz częściej postrzegana jest jako wartościowy zasób gospodarstwa – źródło składników pokarmowych oraz element zamkniętego obiegu materii.
Wraz ze wzrostem skali produkcji zwierzęcej rosną wymagania dotyczące sposobu jej przechowywania, transportu i aplikacji. Rolnictwo musi jednocześnie zapewnić wysoką wydajność pracy, ograniczyć koszty oraz spełnić wymagania środowiskowe.
W mniejszych gospodarstwach zadanie to nadal może wykonywać klasyczny zestaw składający się z ciągnika i beczkowozu. Przy dużej produkcji zwierzęcej coraz większego znaczenia nabiera jednak samojezdny wóz asenizacyjny, łączący dużą wydajność transportową z zaawansowaną elektroniką, systemami GPS oraz rozwiązaniami rolnictwa precyzyjnego – jego zadaniem nie jest już wyłącznie przewiezienie nawozu na pole, ale dokładne zarządzanie całym procesem nawożenia.
Gnojowica to nawóz, ale także duże wyzwanie logistyczne
W dużych gospodarstwach specjalizujących się w produkcji mleka, bydła opasowego czy trzody chlewnej ilość powstającej gnojowicy może sięgać kilku, a nawet kilkunastu tysięcy metrów sześciennych rocznie. Tak duża skala produkcji wymaga nie tylko odpowiedniej infrastruktury do przechowywania nawozu, ale również sprawnej organizacji jego transportu i aplikacji.
Obecnie nawozy naturalne traktowane są jako wartościowy element obiegu składników pokarmowych. Odpowiednio wykorzystana gnojowica stanowi źródło azotu, fosforu, potasu oraz substancji organicznej, która wpływa na właściwości gleby.
W warunkach rosnących kosztów produkcji właściwe zagospodarowanie gnojowicy nabiera również wymiaru ekonomicznego. Każdy metr sześcienny prawidłowo zastosowanego nawozu naturalnego może ograniczyć zapotrzebowanie na nawozy mineralne, dostarczając roślinom składników pokarmowych.
Warto jednak pamiętać, że wartość nawozowa gnojowicy zależy nie tylko od jej składu, ale również od sposobu przechowywania i aplikacji. Nieprawidłowo prowadzony proces może prowadzić do strat składników, zwłaszcza azotu. Dlatego coraz większą rolę odgrywają technologie pozwalające na precyzyjne dawkowanie nawozu oraz ograniczenie emisji podczas jego stosowania.
W wielu małych i średnich gospodarstwach nadal wykorzystywane są klasyczne wozy asenizacyjne, których możliwości są wystarczające przy mniejszej skali produkcji. Fot. Firmowe
Ile gnojowicy na hektar?
Nie istnieje jedna dawka odpowiednia dla każdego gospodarstwa i każdej uprawy. Wszystko zależy od składu gnojowicy, zawartości azotu, potrzeb pokarmowych uprawianej rośliny, zasobności gleby oraz ilości składników dostarczanych z innych nawozów.
Dawkę należy więc ustalać na podstawie rzeczywistej wartości nawozowej gnojowicy oraz planu nawożenia. Szczególne znaczenie ma przestrzeganie obowiązujących limitów dotyczących stosowania azotu pochodzącego z nawozów naturalnych. Z tego względu samo podanie liczby metrów sześciennych gnojowicy na hektar bez znajomości jej składu mogłoby prowadzić do błędnego nawożenia.
Właśnie tutaj przewagę mogą uzyskać nowoczesne systemy aplikacji. Zamiast traktować każdy przejazd wozu asenizacyjnego jako podanie jednakowej ilości nawozu, możliwe jest kontrolowanie dawki i dostosowywanie jej do założonych parametrów.
Niezależnie od wykorzystywanej techniki aplikacji nawozy naturalne dostarczają glebie cennych składników i pozwalają ograniczyć zużycie nawozów mineralnych. Fot. Firmowe
Beczkowóz nadal sprawdza się w mniejszych gospodarstwach
Wraz ze wzrostem skali produkcji zwierzęcej rośnie znaczenie sprawnej logistyki całego procesu – od magazynowania, poprzez transport, aż po aplikację na polu. W mniejszych gospodarstwach, gdzie ilość powstającej gnojowicy jest ograniczona, nadal dobrze sprawdzają się tradycyjne zestawy składające się z ciągnika i beczkowozu. Przy niewielkiej liczbie przejazdów i mniejszym areale taka technologia często pozostaje racjonalnym rozwiązaniem.
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w gospodarstwie utrzymującym kilkaset krów mlecznych lub znaczące stado trzody chlewnej, gdzie każdego roku trzeba tam zagospodarować ogromne ilości nawozu naturalnego. Wyzwaniem nie jest już samo wywiezienie gnojowicy, lecz przeprowadzenie całego procesu w odpowiednim czasie i przy zachowaniu wysokiej wydajności. O powodzeniu zabiegu decyduje więc nie tylko pojemność zbiorników magazynowych, ale również wydajność maszyn transportujących i aplikujących nawóz.
Samojezdny wóz asenizacyjny. Czym różni się od klasycznego beczkowozu?
Klasyczny wóz asenizacyjny przez dziesięciolecia był podstawową maszyną wykorzystywaną do transportu i aplikacji gnojowicy. Konstrukcja takiego zestawu opiera się na współpracy z ciągnikiem rolniczym, który zapewnia napęd i umożliwia przemieszczanie zbiornika pomiędzy gospodarstwem a polami.
Rozwiązanie nadal pozostaje popularne i w wielu gospodarstwach jest w pełni wystarczające. Jednak wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstw oraz liczby utrzymywanych zwierząt pojawiły się nowe potrzeby. Duże gospodarstwa często muszą w krótkim czasie zagospodarować ogromne ilości nawozu. Ograniczeniem staje się wtedy nie sama pojemność zbiornika, ale czas pracy, liczba przejazdów oraz dostępność ciągnika.
Samojezdny wóz asenizacyjny rozwiązuje część tych problemów poprzez połączenie zbiornika, układu pompowego i jednostki napędowej w jednej maszynie. Operator nie potrzebuje ciągnika, a cały proces nawożenia może zostać zoptymalizowany pod względem wydajności i precyzji.
Klasyczny beczkowóz, a samojezdny wóz asenizacyjny – porównanie technologii [TABELA]
Cecha
Ciągnik rolniczy + beczkowóz
Samojezdny wóz asenizacyjny
Koszt zakupu
niższy, możliwość wykorzystania istniejącego ciągnika
bardzo wysoki, inwestycja dla dużych gospodarstw
Uniwersalność
ciągnik może wykonywać wiele innych prac
maszyna wyspecjalizowana głównie do nawożenia
Wydajność pracy
zależna od mocy ciągnika, pojemności beczki i logistyki
bardzo wysoka dzięki dużemu zbiornikowi, dużej mocy i zoptymalizowanej konstrukcji
Pojemność zbiornika
najczęściej około 8–25 m³
najczęściej 20–40 m³
Liczba przejazdów
większa liczba cykli transportowych
mniejsza liczba przejazdów dzięki większej pojemności
Prędkość transportowa
ograniczona parametrami ciągnika i zestawu
często 40–60 km/h
Wydajność napełniania
zależna od beczkowozu i pompy
bardzo wydajne układy pompowe pozwalające skrócić czas postoju
Komfort operatora
zależny od ciągnika i wyposażenia kabiny
wysoki komfort, ergonomiczna kabina, automatyka pracy
Systemy GPS i rolnictwa precyzyjnego
możliwe, ale często jako dodatkowe wyposażenie
zazwyczaj standardowe wyposażenie
Automatyczna regulacja dawki
dostępna w bardziej zaawansowanych zestawach
standard w nowoczesnych konstrukcjach
Aplikatory doglebowe
ograniczone możliwości w przypadku mniejszych zestawów
możliwość współpracy z bardzo szerokimi aplikatorami
Zapotrzebowanie na operatorów
często wymaga kilku zestawów w sezonie
jedna maszyna może zastąpić kilka tradycyjnych zestawów
Możliwość pracy usługowej
ograniczona wydajnością
bardzo duży potencjał usługowy
Najważniejszą różnicą pomiędzy obiema technologiami jest wydajność wykonania zabiegu. W klasycznym zestawie ciągnikowym część czasu przeznaczona jest na transport, manewrowanie oraz obsługę maszyny. Przy dużych odległościach między gospodarstwem, a polami liczba przejazdów może znacząco wpływać na koszty całej operacji.
Samojezdne wozy asenizacyjne dzięki większym zbiornikom, wysokiej prędkości transportowej oraz wydajnym układom pompowym pozwalają ograniczyć liczbę cykli roboczych. Oznacza to możliwość wykonania większej powierzchni nawożenia w krótszym czasie, co ma szczególne znaczenie w okresach ograniczonej dostępności terminów agrotechnicznych.
Jaki wóz asenizacyjny wybrać?
To jaki wóz asenizacyjny wybrać powinno wynikać z analizy gospodarstwa, a nie od porównania pojemności poszczególnych maszyn. Najważniejsze są ilość produkowanej gnojowicy, powierzchnia nawożonych pól, odległość działek od zbiornika, dostępny ciągnik oraz liczba godzin, przez które maszyna będzie rzeczywiście wykorzystywana w ciągu roku.
W gospodarstwach posiadających kilkanaście lub kilkadziesiąt sztuk bydła zakup zaawansowanej maszyny samojezdnej zwykle trudno uzasadnić ekonomicznie. Roczne wykorzystanie byłoby niewielkie, a koszt amortyzacji przypadający na metr sześcienny przewiezionej gnojowicy pozostawałby wysoki.
Inaczej wygląda sytuacja w dużych gospodarstwach posiadających kilkaset sztuk bydła mlecznego, prowadzących intensywną produkcję trzody chlewnej lub gospodarujących na dużym areale. Samojezdny wóz może w takich warunkach pracować przez setki godzin rocznie, a wysoka wydajność pozwala rozłożyć koszt inwestycji na znacznie większą liczbę hektarów lub metrów sześciennych nawozu.
Odległość pól też ma znaczenie
Sama powierzchnia gospodarstwa nie przesądza o wyborze maszyny. Równie ważne są odległości pomiędzy miejscem przechowywania gnojowicy a polami. W gospodarstwach rozdrobnionych, posiadających wiele oddalonych działek, dużą część czasu może zajmować transport zamiast samej aplikacji nawozu.
Samojezdne wozy asenizacyjne ograniczają ten problem dzięki większej prędkości transportowej, dużej pojemności zbiornika, mniejszej liczbie przejazdów oraz możliwości szybkiego przemieszczania się między polami. W przypadku gospodarstw wielkoobszarowych oszczędność czasu wynikająca z lepszej logistyki może być jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za inwestycją.
Znaczenie ma również dostępność pracowników. Samojezdny wóz asenizacyjny pozwala ograniczyć zapotrzebowanie na siłę roboczą poprzez większą wydajność dzienną i automatyzację wielu funkcji. Jedna wysoko wydajna maszyna może w określonych warunkach zastąpić kilka tradycyjnych zestawów składających się z ciągnika i beczkowozu.
Samojezdny beczkowóz może pracować również usługowo
W wielu przypadkach zakup samojezdnego wozu asenizacyjnego jest uzasadniany nie tylko potrzebami własnego gospodarstwa. Duże gospodarstwa oraz firmy usługowe mogą wykorzystywać takie maszyny również do wykonywania prac dla innych rolników.
Usługowe wykorzystanie zwiększa roczną liczbę godzin pracy i może poprawić ekonomikę inwestycji. Szczególne znaczenie może mieć to w regionach o dużej koncentracji produkcji mleka lub trzody chlewnej, gdzie wiele gospodarstw potrzebuje usług związanych z aplikacją nawozów naturalnych.
Precyzja aplikacji coraz ważniejsza
Opłacalność nowoczesnego wozu asenizacyjnego nie wynika wyłącznie z jego wydajności. Coraz większą rolę odgrywa precyzja aplikacji – systemy GPS, automatyczna regulacja dawki oraz możliwość pracy według map aplikacyjnych pozwalają lepiej wykorzystać składniki zawarte w gnojowicy i poprawić równomierność nawożenia. Oznacza to efektywniejsze wykorzystanie każdego metra sześciennego nawozu, a gospodarstwo może nie tylko szybciej wykonać zabieg, ale również dokładniej zarządzać własnymi zasobami.
Cena samojezdnego wozu asenizacyjnego może być kilkukrotnie wyższa niż tradycyjnego beczkowozu. Dlatego o wyborze nie powinna przesądzać sama wydajność maszyny – dopiero zestawienie ilości gnojowicy, areału, odległości pól, kosztów pracy, wykorzystania ciągników oraz możliwości świadczenia usług pozwala ocenić rzeczywistą zasadność takiej inwestycji.
Najważniejsze czynniki wpływające na opłacalność zakupu
Czynnik
Znaczenie dla inwestycji
Liczba utrzymywanych zwierząt
bardzo duże
Ilość produkowanej gnojowicy
bardzo duże
Powierzchnia gospodarstwa
bardzo duże
Odległość pól od gospodarstwa
duże
Liczba godzin pracy rocznie
bardzo duże
Dostępność operatorów
średnie do dużego
Możliwość usługowego wykorzystania
duże
Systemy wsparcia inwestycji
zależne od programu
Samojezdny wóz asenizacyjny jest inwestycją, która wymaga odpowiedniej skali działania. Nie jest to maszyna przeznaczona dla każdego gospodarstwa, lecz narzędzie stworzone przede wszystkim dla producentów, którzy każdego roku muszą zagospodarować duże ilości nawozów naturalnych.
Bizon kojarzy się przede wszystkim z modelami Super i Rekord, które przez lata pracowały podczas żniw w tysiącach polskich gospodarstw. W historii Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku powstała jednak maszyna znacznie większa, bardziej zaawansowana i wyjątkowo ambitna jak na realia lat 70. XX wieku. Bizon Gigant miał wydajnością odpowiadać potrzebom dużych gospodarstw, a jego konstrukcja wyraźnie odróżniała go od popularniejszych kombajnów tej marki.
Bizon Gigant był największym kombajnem w ofercie FMŻ
Bizon Gigant pojawił się w produkcji w 1976 roku i pozostawał w niej do końca lat 80. W momencie debiutu był największym kombajnem zbożowym produkowanym przez Fabrykę Maszyn Żniwnych w Płocku, a według bazy Konedata był wówczas także największym kombajnem zbożowym w Europie.
Maszyna została opracowana z myślą o pracy na dużych powierzchniach – w Polsce takie kombajny mogły znaleźć zastosowanie przede wszystkim w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, spółdzielniach produkcyjnych oraz innych dużych gospodarstwach dysponujących odpowiednio rozległymi polami. Gabaryty Giganta robiły duże wrażenie na tle popularnego Bizona Super Z056, ale nie chodziło wyłącznie o rozmiary. Konstruktorzy zastosowali rozwiązania mające zwiększyć przepustowość całego zespołu młócącego i umożliwić zbiór dużej ilości zboża w krótszym czasie.
Z060 i Z061, czyli pierwsze Bizony Gigant
Jednym z pierwszych oznaczeń maszyny był Bizon Z060 Gigant. Wkrótce pojawił się także Z061, a jedną z istotnych różnic pomiędzy poszczególnymi odmianami były rozwiązania związane z napędem jazdy. W kolejnych latach pojawił się również Z062, powstały poprzez fabryczną przebudowę jednego z egzemplarzy Z061.
Gigant otrzymał szeroki na około 158 cm zespół młócący – charakterystycznym rozwiązaniem było zastosowanie sześciu bębnów. W pierwszych konstrukcjach materiał trafiał do młocarni z wykorzystaniem bębnów spiralnych zamiast klasycznego rozwiązania z podajnikiem wibracyjnym. Był to więc kombajn zdecydowanie bardziej rozbudowany niż najpopularniejsze Bizony spotykane w polskich gospodarstwach. Większa przepustowość oznaczała jednak również bardziej skomplikowaną konstrukcję i większe wymagania dotyczące obsługi.
Pod maską pracował potężny silnik Leyland
Do napędu Bizona Gigant wykorzystano jednostkę Leyland o pojemności około 11 litrów, a moc wynosiła około 220 KM, co w drugiej połowie lat 70. stanowiło bardzo wysoki wynik jak na kombajn zbożowy produkowany w krajach bloku wschodniego.
Duża moc była potrzebna nie tylko do przemieszczania ciężkiej maszyny – silnik musiał jednocześnie napędzać rozbudowany układ omłotowy, mechanizm żniwny i pozostałe podzespoły kombajnu. Gigant miał wykonywać pracę, do której w wielu gospodarstwach potrzebnych byłoby kilka mniejszych maszyn.
Zbiornik ziarna mieścił około 5 tys. litrów. Jeśli chodzi o hedery to były one dostępne w wersjach o szerokości około 5 i 6 metrów, dzięki czemu szerokość robocza mogła być znacznie większa niż w przypadku popularnych Bizonów Super.
W Gigancie pojawiły się rozwiązania zagranicznych producentów
Choć Bizon Gigant był polską konstrukcją, wykorzystywał również elementy i technologie pochodzące od zagranicznych producentów. W układzie hydraulicznym stosowano rozwiązania firmy Danfoss, a w układzie napędowym pojawiały się podzespoły firm Linde i Sundstrand. Przystawki przeznaczone do zbioru kukurydzy powstawały natomiast na licencji Claas. Konstruktorzy nie próbowali jedynie powiększyć istniejącego Bizona, lecz stworzyć maszynę mogącą konkurować wydajnością z dużymi kombajnami produkowanymi na Zachodzie. Standardowym wyposażeniem mogła być między innymi kabina operatora oraz układ informujący o stratach ziarna. W latach 70. takie elementy nie były oczywistością w maszynach pracujących na polskich polach.
Bizon Z083 był późniejszym rozwinięciem Giganta
Historia maszyny nie zakończyła się na pierwszych wersjach. W 1986 roku zaprezentowano Bizona Z083 Gigant, który rozwijał wcześniejszą konstrukcję, a jedną ze zmian było odejście od spiralnego systemu transportowania masy na rzecz podajnika wibracyjnego. Zmiany miały poprawiać funkcjonowanie maszyny i eliminować problemy znane z wcześniejszych egzemplarzy. Gigant przez cały okres produkcji pozostawał jednak konstrukcją znacznie mniej rozpowszechnioną niż Bizon Super czy późniejszy Rekord. Produkcja całej rodziny zakończyła się w 1989 roku, czyli po około 13 latach od jej rozpoczęcia.
Dlaczego Bizon Gigant nie stał się tak popularny jak Super?
Największy kombajn FMŻ powstał dla zupełnie innego odbiorcy niż maszyny pracujące w przeciętnych gospodarstwach indywidualnych. Jego potencjał można było wykorzystać przede wszystkim na dużych, regularnych polach, gdzie szeroki heder i wysoka przepustowość zapewniały rzeczywistą przewagę.
Dla niewielkiego gospodarstwa Gigant był po prostu zbyt dużą maszyną – wyższe zużycie paliwa, bardziej rozbudowana budowa i koszty utrzymania powodowały, że znacznie praktyczniejsze pozostawały mniejsze Bizony.
Nie bez znaczenia była również dostępność części i serwisu. Bizon Super został wyprodukowany w ogromnej liczbie egzemplarzy, dzięki czemu jego naprawy do dziś nie stanowią większego problemu. Z kolei Gigant był znacznie rzadszy, a wiele jego podzespołów różniło się od stosowanych w popularniejszych modelach.
Dziś Bizon Gigant jest prawdziwym rarytasem
Zachowane egzemplarze przyciągają uwagę kolekcjonerów i miłośników polskiej techniki rolniczej. Trudno pomylić Giganta z którymkolwiek z mniejszych Bizonów – masywna sylwetka, szeroki heder i charakterystyczna konstrukcja sprawiają, że nawet obecnie maszyna wygląda imponująco.
Bizon Gigant pokazuje także, jak ambitne projekty powstawały w płockiej FMŻ jeszcze w latach 70. Konstruktorzy stworzyli maszynę, która w momencie premiery należała do największych europejskich kombajnów i miała rozwiązania niespotykane w najpopularniejszych polskich modelach.
Chociaż dzisiaj podczas żniw znacznie łatwiej spotkać Bizona Super Z056 lub Rekorda Z058, Gigant stał się jedną z najbardziej niezwykłych maszyn w historii polskiego rolnictwa, a każdy zachowany i sprawny egzemplarz przypomina okres, gdy płocka fabryka próbowała stworzyć kombajn zdolny pracować na naprawdę wielką skalę.
Ta strona korzysta z plików cookies. Służą do tego, by strona działała prawidłowo a także do analizowania ruchu na stronie, a także, by wyświetlać Ci lepiej dopasowane treści i reklamy. Stosujemy również cookies podmiotów trzecich. Dowiedz się więcej w Polityce prywatności i cookies.
Ta strona korzysta z plików cookie, aby poprawić wrażenia podczas poruszania się po witrynie. Niektóre z nich są przechowywane w przeglądarce, bo są niezbędne do działania podstawowych funkcji witryny. Używamy również plików cookie podmiotów trzecich, które pomagają nam analizować i rozumieć, w jaki sposób korzystasz z tej witryny. Te pliki cookie oraz pliki stosowane w celach reklamowych będą przechowywane w Twojej przeglądarce tylko za Twoją zgodą. Masz również możliwość rezygnacji z tych plików cookie. Jednak rezygnacja z niektórych z tych plików cookie może wpłynąć na wygodę przeglądania.
Niezbędne pliki cookie są absolutnie niezbędne do prawidłowego funkcjonowania strony. Te pliki cookie zapewniają działanie podstawowych funkcji i zabezpieczeń witryny. Anonimowo.
Cookie
Duration
Description
cookielawinfo-checkbox-analytics
11 months
To ciasteczko jest używane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent. Jest stosowane, by przechowywać zgodę użytkownika na pliki cookies z kategorii „Analityczne”.
cookielawinfo-checkbox-functional
11 months
To ciasteczko jest stosowane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent, aby udokumentować zgodę użytkownika na ciasteczka z kategorii "Funkcjonalne".
cookielawinfo-checkbox-necessary
11 months
To ciasteczko jest używane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent. Jest stosowane, by przechowywać zgodę użytkownika na pliki cookies z kategorii „Niezbędne”.
cookielawinfo-checkbox-others
11 months
To ciasteczko jest używane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent. Jest stosowane, by przechowywać zgodę użytkownika na pliki cookies z kategorii „Inne”.
cookielawinfo-checkbox-performance
11 months
To ciasteczko jest używane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent. Jest stosowane, by przechowywać zgodę użytkownika na pliki cookies z kategorii „Wydajnościowe”.
viewed_cookie_policy
11 months
To ciasteczko jest używane przez wtyczkę GDPR Cookie Consent i służy do przechowywania informacji, czy użytkownik wyraził zgodę na korzystanie z plików cookie. Nie przechowuje żadnych danych osobowych.
Funkcjonalne pliki cookie wspierają niektóre funkcje tj. udostępnianie zawartości strony w mediach społecznościowych, zbieranie informacji zwrotnych i inne funkcjonalności podmiotów trzecich.
Analityczne pliki cookie są stosowane, by zrozumieć, w jaki sposób odwiedzjący wchodzą w interakcję ze stroną internetową. Te pliki pomagają zbierać informacje o wskaźnikach dot. liczby odwiedzających, współczynniku odrzuceń, źródle ruchu itp.
Reklamowe pliki cookie są stosowane, by wyświetlać użytkownikom odpowiednie reklamy i kampanie marketingowe. Te pliki śledzą użytkowników na stronach i zbierają informacje w celu dostarczania dostosowanych reklam.
