Wystarczy spacer po wysokiej trawie, praca w ogrodzie albo wyprawa do lasu, aby po powrocie znaleźć kleszcza na ubraniu lub skórze. Łatwo wtedy odnieść wrażenie, że niektórych ludzi te pajęczaki wręcz wybierają. Wokół tego zjawiska narosło sporo mitów. Można przeczytać, że kleszcze szczególnie lubią określone grupy krwi, jasne ubrania, konkretne perfumy albo słodki zapach skóry. W rzeczywistości sposób wyszukiwania żywiciela jest znacznie bardziej złożony. Co wabi kleszcze jak magnes i dlaczego jedna osoba może mieć z nimi częstszy kontakt niż druga?
Co wabi kleszcze jak magnes?
Kleszcze wykorzystują zestaw różnych bodźców świadczących o tym, że w pobliżu może znajdować się człowiek albo zwierzę. Do takich sygnałów należą między innymi dwutlenek węgla, zapachy pochodzące od potencjalnego żywiciela oraz jego ciepło.
Kleszcz nie ma nosa podobnego do naszego. Dysponuje jednak wyspecjalizowanym narządem Hallera znajdującym się na pierwszej parze odnóży. Struktura ta uczestniczy w wykrywaniu bodźców pomagających odnaleźć żywiciela.
Badania wykazały między innymi, że kleszcze mogą wykrywać promieniowanie cieplne pochodzące od potencjalnego gospodarza. Udowodniono również zdolność Ixodes scapularis do wykrywania dwutlenku węgla. Nie oznacza to jednak, że jeden z tych bodźców działa jak dosłowny magnes z dużej odległości. Kleszcz korzysta z różnych informacji znajdujących się w jego otoczeniu.
Czy kleszcze przyciąga wydychany przez człowieka dwutlenek węgla?
Dwutlenek węgla jest jednym z sygnałów, które mogą informować pasożyta o obecności żywego organizmu.
Człowiek i inne zwierzęta produkują CO2 podczas oddychania. Dla organizmu żywiącego się krwią obecność takiego gazu może więc stanowić wskazówkę, że w pobliżu znajduje się potencjalny gospodarz.
Badania nad kleszczem Ixodes scapularis potwierdziły możliwość wykrywania CO2 przez te pajęczaki. Naukowcy badają również, w jaki sposób wzrost jego stężenia wpływa na zachowanie związane z poszukiwaniem gospodarza.
Nie oznacza to jednak, że kleszcz wyczuje człowieka z ogromnej odległości i zacznie za nim biec przez cały ogród. W przypadku wielu gatunków typową strategią jest oczekiwanie na roślinności i wykorzystanie okazji, gdy potencjalny żywiciel znajdzie się dostatecznie blisko.
Czy ciepło ciała przyciąga kleszcze?
Tak, ciepło może być jednym z sygnałów wykorzystywanych podczas wyszukiwania gospodarza.
Badanie dotyczące narządu Hallera wykazało, że jego część uczestniczy w wykrywaniu promieniowania cieplnego. Pozwala to kleszczowi rozpoznawać ciepły obiekt znajdujący się w otoczeniu.
Dla pasożyta ma to oczywiste znaczenie. Ssaki i ptaki będące potencjalnymi żywicielami mają temperaturę ciała wyższą niż wiele elementów ich otoczenia.
Ciepło nie działa jednak samodzielnie. W naturalnych warunkach kleszcz może jednocześnie odbierać różne sygnały, między innymi zapach, CO2, ruch i bodźce mechaniczne.
Dlatego stwierdzenie, że kleszcze lecą do ciepłych ludzi, jest zbyt dużym uproszczeniem.
Czy pot przyciąga kleszcze?
Zapach potencjalnego gospodarza może mieć znaczenie w zachowaniu kleszczy. Skóra człowieka wytwarza mieszaninę wielu lotnych związków chemicznych, a jej skład zmienia się między innymi podczas wysiłku i pocenia.
Nie można jednak sprowadzać tego do zasady, że spocona osoba zawsze przyciąga więcej kleszczy. Zachowanie poszczególnych gatunków jest różne, a reakcja na konkretne związki chemiczne może być skomplikowana.
Znacznie ważniejsza z praktycznego punktu widzenia jest sytuacja, w której dochodzi do pocenia. Człowiek zwykle poci się bardziej podczas aktywności fizycznej, na przykład spaceru po lesie, biegania, pracy w ogrodzie czy przedzierania się przez wysoką roślinność.
A to właśnie kontakt z odpowiednim siedliskiem znacznie zwiększa możliwość spotkania kleszcza.
Dlaczego kleszcze uwielbiają wilgotne miejsca?
Jeśli szukamy czegoś, co rzeczywiście sprawia, że w danym miejscu możemy spotkać więcej kleszczy, ogromne znaczenie ma wilgotność.
Europejski kleszcz pospolity Ixodes ricinus jest bardzo wrażliwy na wysychanie. European Centre for Disease Prevention and Control wskazuje, że gatunek ten potrzebuje wysokiej wilgotności względnej i jest związany z siedliskami zapewniającymi wilgotny mikroklimat.
Dlatego dobre warunki znajduje między innymi w lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach lasów oraz w innych miejscach z rozwiniętą roślinnością.
Z tego samego powodu problem może występować również w ogrodzie, zwłaszcza gdy znajdują się w nim zacienione zakątki, zarośla, wysoka roślinność i miejsca zapewniające odpowiednią wilgotność.
Czy wysoka trawa wabi kleszcze?
Sama trawa nie działa jak przynęta zapachowa. Tworzy jednak środowisko, w którym kleszcz może oczekiwać na gospodarza.
Typowe zachowanie wielu kleszczy polega na wspinaniu się na roślinność i przyjmowaniu pozycji ułatwiającej zaczepienie się o przechodzącego człowieka lub zwierzę.
To ważne, ponieważ kleszcze nie skaczą na nas z drzew i nie spadają celowo z gałęzi. Najczęściej kontakt następuje znacznie niżej, gdy noga, ręka albo ubranie ociera się o roślinność.
Wysokie trawy, roślinność na skraju ścieżki czy gęste runo zwiększają więc możliwość bezpośredniego kontaktu.
Czy kleszcze skaczą na człowieka?
Nie. To jeden z najbardziej rozpowszechnionych mitów.
Kleszcze nie mają skrzydeł i nie potrafią latać. Nie skaczą również na przechodzących ludzi tak jak pchły.
Zwykle oczekują na roślinności i zaczepiają się odnóżami o ciało albo ubranie przechodzącego żywiciela. Następnie mogą przez pewien czas wędrować po ciele, zanim znajdą miejsce odpowiednie do wkłucia.
Dlatego po spacerze kleszcz może zostać znaleziony znacznie wyżej niż miejsce, w którym pierwotnie dostał się na człowieka.
Fakt, że znajdujemy go na szyi czy głowie, nie oznacza więc, że spadł z drzewa.
Czy kleszcze wolą konkretną grupę krwi?
W sieci regularnie pojawiają się informacje, według których konkretne grupy krwi szczególnie przyciągają kleszcze.
Nie ma jednak podstaw, aby na tej podstawie oceniać swoje indywidualne ryzyko kontaktu z kleszczami.
Nawet jeśli w warunkach eksperymentalnych obserwuje się różnice w reakcjach organizmów na konkretne bodźce, spotkanie człowieka z kleszczem w naturalnym środowisku zależy od ogromnej liczby czynników.
Znacznie większe znaczenie ma to, czy chodzimy po terenie, na którym kleszcze występują, czy ocieramy się o roślinność, jak długo tam przebywamy oraz czy stosujemy odpowiednie środki ochronne.
Nie należy więc zakładać, że określona grupa krwi zapewnia ochronę przed ukłuciem.
Czy kolor ubrania przyciąga kleszcze?
Czasami można spotkać poradę, aby unikać jasnych ubrań, ponieważ rzekomo bardziej przyciągają kleszcze. W praktyce jasna odzież ma dużą zaletę właśnie z punktu widzenia ochrony.
Na jasnych spodniach lub koszulce znacznie łatwiej zauważyć ciemnego kleszcza, zanim przedostanie się pod ubranie.
Dlatego wybór jasnej odzieży może ułatwić kontrolę ciała i szybkie znalezienie pajęczaka.
Znacznie ważniejsza od koloru jest konstrukcja ubrania. Długie spodnie, zakryte buty oraz osłonięcie nóg ograniczają liczbę miejsc, w których kleszcz może łatwo dostać się bezpośrednio do skóry.
Co przyciąga kleszcze do ogrodu?
Kleszcz nie pojawia się na działce dlatego, że wyczuł właściciela domu i przyszedł do niego z sąsiedniego lasu.
O tym, czy ogród staje się odpowiednim siedliskiem, decydują przede wszystkim panujące w nim warunki oraz obecność żywicieli.
Znaczenie mogą mieć gęste zarośla, wysoka trawa, zacieniona roślinność i wilgotny mikroklimat. Kleszcze potrzebują też gospodarzy, na których mogą żerować w kolejnych stadiach rozwoju.
Mogą być nimi różne dzikie zwierzęta, w zależności od gatunku i stadium kleszcza. Dlatego ogrody często odwiedzane przez zwierzęta i położone przy terenach zielonych mogą stwarzać okazje do utrzymywania się tych pajęczaków.
Czy zapach perfum przyciąga kleszcze?
Nie ma podstaw, aby traktować perfumy jako najważniejszy czynnik decydujący o tym, czy kleszcz zainteresuje się człowiekiem.
Układ sensoryczny tych pajęczaków rzeczywiście pozwala reagować na związki chemiczne obecne w otoczeniu, ale wyszukiwanie gospodarza opiera się na wielu bodźcach.
Nie ma więc sensu rezygnować z konkretnych kosmetyków w przekonaniu, że rozwiąże to problem kleszczy.
Znacznie skuteczniejsze jest ograniczenie możliwości kontaktu z nimi: odpowiednia odzież, stosowanie skutecznych repelentów zgodnie z instrukcją producenta oraz dokładne oglądanie ciała po powrocie z miejsc, gdzie mogą występować kleszcze.
Dlaczego jedna osoba łapie więcej kleszczy niż druga?
Czasami po tym samym spacerze jedna osoba znajduje kilka kleszczy, a druga ani jednego. Nie musi to oznaczać, że pierwsza ma wyjątkowo atrakcyjną dla nich krew.
Wystarczy różnica w sposobie poruszania się. Osoba idąca na skraju ścieżki może częściej ocierać nogami o trawy i niskie rośliny. Ktoś może wejść na chwilę w zarośla, usiąść na skraju lasu albo przejść przez fragment wysokiej trawy.
Różnice mogą dotyczyć również ubrania oraz tego, jak łatwo kleszcz może po nim wędrować.
Dlatego kontakt z kleszczem często jest efektem bardzo prostej kombinacji: odpowiednie siedlisko, pajęczak czekający na roślinie i żywiciel, który znalazł się wystarczająco blisko.
Gdzie uważać na kleszcze najbardziej?
W Polsce szczególną uwagę warto zachować w środowiskach zapewniających kleszczom wilgotny mikroklimat i dostęp do gospodarzy.
Nie chodzi wyłącznie o głęboki las. Kontakt może nastąpić na obrzeżu lasu, polanie, ścieżce otoczonej roślinnością, w wysokiej trawie, na zarośniętej działce, a nawet w odpowiednio urządzonym ogrodzie czy parku.
Europejskie źródła dotyczące Ixodes ricinus wskazują, że jego występowanie jest silnie związane z odpowiednimi warunkami wilgotnościowymi oraz obecnością roślinności i żywicieli.
Dlatego najskuteczniejszym sposobem ograniczania ryzyka nie jest zastanawianie się, czy nasza krew albo zapach skóry działa na kleszcze jak magnes. Znacznie więcej daje świadomość, gdzie można je spotkać i jak dochodzi do kontaktu.
Kleszcz wykorzystuje ciepło, zapachy i inne sygnały, gdy szuka okazji do żerowania, ale najpierw człowiek musi znaleźć się w jego zasięgu. Właśnie dlatego przejście przez wysoką roślinność może mieć znacznie większe znaczenie niż kolor koszulki, użyte perfumy czy popularne teorie dotyczące grupy krwi.
