Termin siewu zbóż ozimych nie jest decyzją, którą można sprowadzić do jednej daty. W praktyce na wybór właściwego momentu wpływa wiele czynników, które należy przeanalizować jeszcze przed wyjazdem w pole.
Optymalny termin siewu zbóż ozimych – kiedy?
Nieubłaganie zbliża się jesień, a wraz z nią intensywny okres prac polowych. W tym czasie jak bumerang powraca pytanie: Jaki jest optymalny termin siewu zbóż ozimych? Nie ma jednak jednej, uniwersalnej odpowiedzi.
Termin siewu zależy bowiem od splotu kilku czynników, takich jak gatunek zboża, odmiana, przebieg warunków pogodowych oraz miejsce w płodozmianie. Nie bez znaczenia pozostają również warunki glebowe i możliwości przygotowania stanowiska.
Regionalne zróżnicowanie, a terminy siewów zbóż ozimych
Zboża ozime najwcześniej wysiewamy w północno-wschodniej Polsce, a najpóźniej na południu i w centrum kraju. Dla poszczególnych gatunków Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB opracował zalecane terminy siewu, które różnią się w zależności od regionu oraz gatunku zboża. Przykładowo terminy siewu zbóż ozimych w Wielkopolsce są inne niż w województwach północno-wschodnich, gdzie prace rozpoczyna się wcześniej. Przestrzeganie regionalnych zaleceń pozwala odpowiednio przygotować plantację do spoczynku zimowego.
Terminy siewów zbóż ozimych uznawane są za optymalne, kiedy rośliny mają wystarczająco dużo czasu, aby prawidłowo się ukorzenić i rozkrzewić. Dzięki temu lepiej znoszą warunki stresowe i mogą efektywniej wykorzystywać składniki pokarmowe dostarczone wraz z nawozami mineralnymi.
Terminy siewu zbóż ozimych mapa i tabela
| Region | Jęczmień ozimy | Pszenica ozima | Pszenżyto ozime | Żyto ozime |
|---|---|---|---|---|
| Region 1 | 15–20.09 | 20.09 – 5.10 | 20.09 – 5.10 | 20.09 – 5.10 |
| Region 2 | 15–25.09 | 25.09 – 5.10 | 25.09 – 5.10 | 20–30.09 |
| Region 3 | 15–20.09 | 20–30.09 | 20–25.09 | 15–25.09 |
| Region 4 | 5–15.09 | 15–20.09 | 10–20.09 | 5–15.09 |
| Region 5 | 15–25.09 | 25.09 – 15.10 | 25.09 – 5.10 | 20–30.09 |
| Region 6 | 10–20.09 | 20–30.09 | 20–30.09 | 15–25.09 |
Terminy siewu zbóż ozimych, a odpowiednie przygotowanie do zimy
W Polsce duże znaczenie mają cechy takie jak mrozoodporność, czyli odporność na niskie temperatury i zimotrwałość – zdolność roślin do przetrwania zimy. Klimat się ociepla, dlatego mogłoby się wydawać, że cechy te tracą na znaczeniu. Nic bardziej mylnego. Właśnie w warunkach postępującego ocieplenia zimotrwałość pozostaje jedną z podstawowych cech, które powinny decydować o wyborze odmiany do siewu.
O wytrzymałości roślin na trudne warunki panujące podczas zimy decyduje także kilka innych czynników. Zaliczyć do nich można między innymi rozkrzewienie, grubość węzła krzewienia oraz dobre ukorzenienie. Późno siane plantacje – szczególnie na stanowiskach mało zasobnych – będą miały słabiej rozwinięty węzeł krzewienia niż te wysiane w terminie optymalnym. W skrajnych przypadkach rośliny mogą w ogóle się nie rozkrzewić.
Konsekwencje późnego siewu zbóż ozimych
Tempo pojawiania się kolejnych liści zbóż ozimych zależy od zgromadzenia przez roślinę określonej sumy ciepła powyżej tzw. minimum termicznego. Kolejne liście pszenicy ozimej pojawiają się po zakumulowaniu przez roślinę około 100°C, liczonych od średniej wartości progowej wynoszącej 4°C.
Późny siew zbóż ozimych może więc prowadzić do niedorozwoju roślin i braku prawidłowo wykształconego węzła krzewienia. Oznacza to fizjologiczną niedojrzałość do przetrwania ostrej zimy, związaną między innymi z niską zawartością cukrów i krioprotein.
Jakie zboża ozime siejemy najwcześniej?
Jęczmień ozimy wysiewa się najwcześniej spośród wszystkich zbóż ozimych. Odmiany mieszańcowe nazywane również hybrydowymi siejemy pod koniec zalecanego przedziału terminów. W praktyce wynika to z faktu, że zbyt wczesny siew zwiększa ryzyko porażenia chorobami – szczególnie mączniakiem prawdziwym – i sprzyja presji mszyc będących wektorami chorób wirusowych.
Każdorazowo należy jednak uwzględnić aktualne warunki pogodowe. W warunkach chłodnej jesieni jęczmień ozimy mieszańcowy można siać już krótko po 10 września, a nie dopiero około 25 września. Pamiętajmy w tym miejscu, że jęczmień ozimy (w przeciwieństwie do pszenicy) krzewi się przede wszystkim jesienią. Nie jest więc w stanie w pełni nadrobić wiosną zaległości w krzewieniu.
Doświadczenia wskazują, że przy krótkiej jesieni wyższe plony uzyskuje się z plantacji sianych wcześnie tj. w pierwszej dekadzie września. Natomiast przy długiej jesieni i zalegającej zimą pokrywie śnieżnej jęczmień z wczesnych terminów może plonować niżej niż wysiany później. Jest to związane z nadmiernym zagęszczeniem takich plantacji i większym porażeniem przez choroby, zwłaszcza pleśń śniegową.
Zapamiętaj!
Odmiany mieszańcowe jęczmienia ozimego charakteryzują się intensywnym krzewieniem. Im cieplejsza jest jesień, tym później może przypadać optymalny termin ich siewu. Zbyt wczesny siew prowadziłby do nadmiernego zagęszczenia i wyrośnięcia plantacji.
Kiedy siać żyto ozime?
Żyto ozime (podobnie jak jęczmień ozimy) krzewi się przede wszystkim jesienią. Oba gatunki nie są więc w stanie w pełni nadrobić ewentualnych zaległości podczas wiosennej wegetacji. Tym samym prawidłowy termin siewu i właściwa obsada roślin mają istotny wpływ na możliwości produkcyjne tych upraw.
Trzeba również pamiętać, że przed wejściem w stan spoczynku żyto ozime powinno osiągnąć fazę krzewienia. Wraz z opóźnianiem siewu skraca się długość dnia i liczba godzin słonecznych, co przekłada się na wolniejsze tempo wzrostu i rozwoju roślin. Żyto potrzebuje około 45 dni, aby odpowiednio się rozwinąć i rozpocząć krzewienie. Dlatego szczególnie w zachodniej i północno-zachodniej Polsce nie należy nadmiernie opóźniać terminu siewu.
Warto przy tym pamiętać, że gdy temperatura spada do około 6–8°C, żyto przestaje się intensywnie krzewić. Odpowiednio wczesny siew daje więc roślinom czas na wytworzenie silnego systemu korzeniowego i odpowiednią liczbę pędów przed zimą.
Kiedy siać pszenicę ozimą?
Pszenica ozima jest najbardziej tolerancyjna na przesunięcia terminu siewu. Podczas ciepłej jesieni siew tego gatunku można opóźnić względem terminu optymalnego o dwa, a nawet trzy tygodnie, bez wyraźnych konsekwencji w postaci spadku plonu. W praktyce rolnicy nierzadko sieją pszenicę ozimą w listopadzie, a nawet w grudniu – najczęściej po zbiorze buraków cukrowych lub kukurydzy.
Późne siewy wiążą się jednak z ryzykiem problemów ze wschodami, rozkrzewianiem i wytwarzaniem źdźbeł. Mogą również prowadzić do niewystarczającej obsady, a w konsekwencji do spadku plonowania. Im późniejszy siew, tym krótszy jest okres wegetacji roślin, a tym samym mniej czasu mają one na rozwój.
Tempo pojawiania się kolejnych liści wymaga zgromadzenia przez roślinę określonej sumy ciepła powyżej tzw. minimum termicznego. Kolejne liście pszenicy pojawiają się po zakumulowaniu przez roślinę około 100°C, liczonych od średniej wartości progowej wynoszącej 4°C.
Do kiedy można siać zboża ozime?
Przy sprzyjających warunkach pogodowych, czyli tzw. pełzającej wegetacji jesienno-zimowej, pszenica z późnych terminów siewu jest częściowo w stanie nadrobić straty plonu wynikające z opóźnienia.
Wiosną plantację należy odpowiednio wcześnie zasilić azotem. W nawozie powinien znajdować się (przynajmniej częściowo) azot w formie saletrzanej (azotanowej), czyli szybko działającej. W razie potrzeby można również zastosować biostymulatory wspierające krzewienie.
Przy bardzo późnych siewach zaleca się płytki siew, na głębokość 1–2 cm, aby kiełki miały krótszą drogę do pokonania przed pojawieniem się nad powierzchnią gleby. Konieczne jest również zwiększenie normy wysiewu – nawet o 50%. Warto również wybierać odmiany z dużym wigorem
Wczesne siewy zbóż ozimych – czy są korzystne?
Nie tylko opóźnione siewy stają się normą w naszych warunkach. Część rolników decyduje się również na wysiew pszenicy ozimej w terminach wcześniejszych. Najczęściej ma to miejsce w gospodarstwach, w których pod uprawę przeznaczone są duże areały.
Nadmierne przyśpieszenie terminu siewu nie jest jednak wskazane. Doświadczenia krajowe wskazują, że pszenica ozima wysiewana pod koniec pierwszej dekady września plonuje o około 3,5%, czyli o 2,5 dt/ha, niżej w porównaniu z pszenicą sianą w połowie trzeciej dekady września.
Odmiany przeznaczone do wczesnych terminów siewu powinny charakteryzować się wolniejszym tempem rozwoju, aby ograniczyć nadmierne krzewienie. Jednocześnie powinny tworzyć silny system korzeniowy, który pozwoli im lepiej znosić ewentualne wczesnojesienne susze. Ważną cechą jest również wysoka zdrowotność.
Pamiętajmy, że pszenica ozima wysiewana we wcześniejszych terminach wymaga częstszej obecności na polu jesienią. Im wcześniej siejemy, tym wcześniej powinniśmy rozpocząć monitoring plantacji. Lustrację należy rozpocząć krótko po wschodach, aby w razie konieczności wykonać niezbędne zabiegi fungicydowe czy insektycydowe.
Kiedy siać pszenżyto ozime, aby uzyskać wysoki plon?
Kilkudniowe opóźnienie siewu pszenżyta ozimego nie wpływa znacząco na potencjał plonowania. Większe przesunięcia są już jednak bardziej ryzykowne i raczej niewskazane.
Gatunek ten wymaga do prawidłowych wschodów temperatury na poziomie 14–15°C. Przez kolejne minimum 45 dni powinna utrzymywać się ona na poziomie około 8°C. Spadki temperatury do 6–8°C powodują wyhamowanie krzewienia roślin. Wprawdzie pszenżyto ozime może krzewić się również wiosną, jednak pędy wiosenne mają niższą wartość plonotwórczą niż pędy powstałe jesienią.
Ponadto wraz z wydłużającym się dniem gatunek szybko przechodzi w fazę strzelania w źdźbło i może nie zdążyć się odpowiednio dokrzewić. Dlatego pamiętajmy, że choć pszenżyto może krzewić się wiosną, to krzewienie jesienne jest podstawą tworzenia produktywnych źdźbeł.
Oblicz normę wysiewu
Normy wysiewu zbóż ozimych jako czynnik wpływający na plon
W zależności od gatunku i odmiany do 20 września zaleca się na ogół obsadę 220–300 ziaren/m². Przy późniejszym terminie siewu oraz na słabszych stanowiskach normę zwiększamy o około 10% – dotyczy to również odmian mieszańcowych jęczmienia. Przy bardzo późnym siewie normę można zwiększyć nawet o kilkadziesiąt procent – skrajnie do 50%.
W przypadku pszenicy ozimej przy późniejszych terminach siewu wysiewamy średnio 350–420 ziaren/m². Dobrą praktyką jest również kierowanie się zaleceniami hodowcy dotyczącymi konkretnej odmiany.
Obsada w optymalnym terminie
- Pszenica ozima: 280–350 ziaren/m²
- Pszenżyto ozime: 250–320 ziaren/m²
- Jęczmień ozimy populacyjny: 270–330 ziaren/m²
- Jęczmień ozimy mieszańcowy: 170–240 ziaren/m²
- Żyto ozime populacyjne: 200–300 ziaren/m²
- Żyto ozime mieszańcowe: 180–220 ziaren/m²
Podsumowanie
Ostateczny termin powinien być każdorazowo dostosowany do gatunku i odmiany, stanowiska oraz przede wszystkim aktualnych warunków pogodowych. Zarówno przyspieszenie, jak i opóźnienie terminu siewu może być dobrym lub złym rozwiązaniem. Najbezpieczniej jest poruszać się jednak w obrębie zalecanego terminu optymalnego i unikać nadmiernego przyspieszania lub opóźniania siewu.
