Kiła kapusty w rzepaku. Jak rozpoznać i skutecznie walczyć?

Wraz z rosnącą powierzchnią uprawy rzepaku ozimego rozprzestrzeniają się trudne do opanowania choroby odglebowe. Ogromnym problemem w ostatnim czasie staje się przede wszystkim kiła kapusty, z którą plantatorzy walczą na różne sposoby. Poniżej przedstawiamy sposoby rozpoznawania chorób rzepaku. W artykule przeczytasz zarazem, jak usunąć ten problem ze swojego pola.

Kiła kapusty w rzepaku – jak rozpoznać problem?

Rzepak jest najważniejszym gatunkiem oleistym uprawianym w Polsce. Wraz ze wzrostem powierzchni jego uprawy pojawiają się coraz częściej groźne dla tego gatunku patogeny.

Dlaczego problem jest poważny?

Szczególnie niebezpieczne są organizmy odglebowe powodujące powodujące znaczne i długotrwałe choroby rzepaku, takie jak:

• naroślą i zgrubienia na korzeniach,
• zamieranie korzeni bocznych i włośnikowych,
• pomniejszenie powierzchni chłonnej korzeni,
• więdnięcie roślin,- więdnięcie roślin,
• zwiększenie wrażliwości roślin na suszę.

Wśród nich jest to przede wszystkim Plasmodiophora brassicae – sprawca kiły kapusty w rzepaku. W zdominowanych przez rzepak regionach szybko zwiększa się również występowanie Verticillium longisporum wywołującego werticiliozę oraz patogenu Sclerotinia sclerotiorum – sprawcy zgnilizny twardzikowej.

Wymienione te mikroorganizmy w okresie swojego rozwoju wytwarzają grubościenne struktury przetrwalnikowe, które w glebie są w stanie przetrwać wiele lat. Patogeny oczekują na roślinę żywicielską – w tym przypadku rzepak ozimy – aby ją porazić, wywołać objawy chorobowe i zredukować plon. Struktury te są bardzo odporne na niekorzystne czynniki środowiska (np. mróz, suszę, brak żywiciela) i mogą zachować żywotność w glebie nawet do dwudziestu lat. Ma to wpływ na pogorszenie stanu fitosanitarnego wielu gleb, a w konsekwencji powoduje ograniczenie potencjału plonowania rzepaku i innych roślin żywicielskich, takich jak:

• kapusta,
• kalafior,
• brokuł,
• brukiew.

Z tego powodu choroby rzepaku wymagają zrozumienia jej zasadniczych przyczyn, co przedstawiamy w dalszej części artykułu.

Kiła kapusty w rzepaku – przyczyny

Powyższą chorobę wywołują rozliczne patogeny odglebowe, które rozwijają się zwłaszcza w takich warunkach, jakie zestawiono w specyfikacji:

Kiełkowanie zarodników P. brassicae następuje w obecności specyficznych substancji wydzielanych przez tkanki korzeni roślin żywicielskich. Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi patogena są podwyższona temperatura (w granicach 18–24°C) oraz wysoka wilgotność gleby, związana często z nieuregulowanymi stosunkami wodnymi. Większe porażenie notuje się także w przypadku wczesnych siewów rzepaku. Rozwój patogena jest też istotnie związany z  kwaśnym odczynem gleby. Stwierdzano już jednak przypadki porażenia rzepaku przez P. brassicae także na glebach o odczynie obojętnym lub zasadowym.

Kiła kapusty – gdzie występuje?

Patogen odglebowy Plasmodiophora brassicae występuje na całym świecie – wszędzie tam gdzie uprawia się rośliny kapustowate, a więc:

• rzepak,
• gorczyca,
• kapusta pastewna,
• rzepik.

Problem daje o sobie znać także na polach, gdzie sieje się rośliny warzywne, takie jak kapusta, kalafior, czy brokuł. Kiła kapusty pojawia się również na chwastach z tej samej rodziny (tobołki polne, tasznik pospolity, rzodkiew świrzepa, stulicha psia, gorczyca polna i wiele innych).

W literaturze pojawiają się wzmianki, że sprawca kiły kapusty może również atakować rośliny z innych rodzin, np. trawy (życica, kupkówka), koniczyny, rdest lub mak. Potwierdzeniem tych doniesień były sytuacje, gdy po likwidacji wieloletnich łąk na zasianym rzepaku występowała kiła kapusty.

Kiła kapusty w Polsce – które regiony są najbardziej zagrożone?

W Polsce choroby rzepaku stwierdza się w większym nasileniu głównie w województwach:

• zachodniopomorskim,
• pomorskim,
• warmińsko-mazurskim.

Kiła kapusty zdarza się też w różnych częściach województw kujawsko-pomorskiego, dolnośląskiego, opolskiego oraz podkarpackiego. Nie oznacza to jednak, że w pozostałych regionach Polski gleba jest wolna od tego patogena.

Skalę problemu, jakim jest kiła kapusty w rzepaku, ukazano na mapie – im kolor ciemniejszy, tym nasilenie występowania kiły kapusty w danym województwie:

Zasięg choroby jest coraz szerszy, a zagrożenie może pojawić się niespodziewanie. To sprawia, że uprawa pod rzepak staje się problematyczna. W przypadku zainfekowania P. brassicae pozostaje w glebie przez bardzo długi czas – zarodniki przetrwalnikowe tego szkodnika pozostają żywotne nawet do 20 lat, z kolei stopień inokulum (zdolności do wywołania kiły kapusty) wykrywać można jeszcze 17 lat, a nawet dłużej.

Kiła kapusty w rzepaku – przyczyny

Plasmodiophora brassicae należy do królestwa pierwotniaków. Organizm jest bezwzględnym pasożytem, co oznacza, że do swojego rozwoju potrzebuje rośliny żywiciela – w tym przypadku roślin rzepaku. Infekcja następuje poprzez włośniki korzeniowe. Porażone komórki silnie się powiększają, co na korzeniu głównym lub na korzeniach bocznych uwidacznia się w formie charakterystycznych pojedynczych, dużych lub licznych i drobnych narośli. Początkowo są one jasne i twarde. Następnie stopniowo brunatnieją, gniją i rozpadają się, uwalniając kolejne pokolenia zarodników przetrwalnikowych, które dostają się do gleby, wywołując następnie choroby rzepaku.

Kiła kapusty w rzepaku – objawy i straty w plonie

Zaatakowane plantacje rzepaku ozimego można rozpoznać po „placach” o słabszym wzroście lub po symptomach zakłóceń żywieniowych w postaci żółknięcia, czerwienienia liści i więdnięcia roślin. Takie objawy związane są z faktem, że zdeformowany system korzeniowy rzepaku nie może swobodnie korzystać ze składników pokarmowych oraz zapasów wody znajdujących się w glebie. Innym objawem porażenia w późniejszych fazach rozwojowych jest zahamowanie wzrostu roślin i przyspieszenie kwitnienia.

Sprawca choroby może spowodować nawet całkowite obumarcie rzepaku przed wydaniem nasion, a w pozostałych przypadkach wpływa znacząco na obniżenie ilości i jakości plonu. Największe straty z powodu kiły kapusty obserwuje się w przypadku infekcji w początkowych fazach wzrostu rzepaku, a są to:

• kiełkowanie i wschody,
• rozwój liścieni.

Straty w zbiorach w wyniku chorób rzepaku zachodzą też wtedy, gdy nagromadzenie czynnika infekcyjnego jest bardzo duże, szczególnie podczas wilgotnych i umiarkowanie ciepłych jesieni. Uprawa pod rzepak wymaga więc planowania w dużej skali.

Jak rozprzestrzenia się kiła kapusty?

Wielu plantatorów zastanawia się, w jaki sposób dochodzi do pojawienia się patogena odglebowego na dotychczas wolnych od choroby polach. Omawiane wyżej zarodniki przetrwalnikowe mogą rozprzestrzeniać się wraz z grudkami gleby przenoszonymi na pola wcześniej nieobjęte infekcją. Dochodzi do tego na kołach ciągników i maszyn rolniczych, dlatego niezwykle ważne jest dokładne czyszczenie części roboczych oraz obuwia pracowników po pracy na polu, na którym występowała kiła kapusty. Patogen może być również przenoszony przez:

• wody powierzchniowe,
• wiatr,
• resztki pożniwne,
• zwierzęta leśne.

Wszystko to sprawia, że kiła kapusty może nagle pojawić się w nowym regionie, wcześniej wolnym od tego patogena. Może to mieć przełożenie na ceny rzepaku w skali całego kraju.

Kiła kapusty w rzepaku – zwalczanie

W ograniczaniu rozprzestrzeniania się patogena kiły kapisty i rozwóju tej choroby niezwykle ważne jest przestrzeganie kilku kluczowych zasad. Najważniejszą z nich jest stosowanie prawidłowego płodozmianu oraz utrzymanie co najmniej 4-letniej przerwy w uprawie rzepaku i innych roślin kapustowatych (także w międzyplonach) na danym polu.

W trakcie tej przerwy, by chronić uprawy rzepaku, warto uprawiać gatunki niebędące żywicielami sprawcy choroby, takie jak zboża, rośliny okopowe czy bobowate, przy jednoczesnym systematycznym kontrolowaniu występowania chwastów kapustowatych i ograniczaniu tzw. zielonego pomostu.

Zwalczanie kiły kapusty metodami agrotechnicznymi

W walce z kiłą kapusty niezwykle ważna jest również odpowiednia agrotechnika. Po zbiorze rzepaku na plantacjach zagrożonych konieczne jest dokładne i szybkie rozdrobnienie resztek pożniwnych oraz likwidacja samosiewów. Warto wykonywać zabiegi uprawowe – w tym szczególnie pożniwne – w taki sposób, aby „wyprowadzić” zarodniki przetrwalnikowe na powierzchnię gleby i wystawić je na niszczące działanie promieni słonecznych.

Ograniczenie porażenia roślin można osiągnąć również poprzez unikanie zbyt wczesnych terminów siewu rzepaku. Podwyższona temperatura gleby w początkowym okresie po siewie sprzyja rozwojowi patogena.

Wapnowanie – czy ogranicza rozwój kiły kapusty?

Bardzo istotne są również wszelkiedziałania poprawiające strukturę gleby, regulujące stosunki wodne oraz utrzymujące drożność drenów i rowów odwadniających. Szybkie, przejściowe i wyraźne podniesienie pH w wierzchniej warstwie gleby hamuje kiełkowanie zarodników. Tym samym na polach, na których stwierdzono występowanie kiły kapusty, konieczne jest wapnowanie bezpośrednio przed kolejnym siewem roślin kapustowatych. W okresie wapnowania warto również uzupełnić nawożenie mineralne o kompleks makro- i mikroelementów. Szczególnie ważną rolę odgrywają między innymi bor, cynk, krzem oraz magnez.

Kiła kapusty – czy oprysk pomoże?

W walce z rozwojem patogenu warto rozważyćstosowanie produktów mikrobiologicznych wspomagających reakcje odpornościowe oraz wzrost roślin, a także poprawiających strukturę gleby i zwiększających dostępność składników pokarmowych.

Warto wspomnieć, że trwają prace nad możliwościami zaprawiania nasion rzepaku przy użyciu syntetycznych substancji czynnych łącznie z bakteriami z rodzaju Bacillus. Wyniki tych badań są zachęcające, wymagają jednak dalszej analizy i przełożenia na praktyczne zwalczanie kiły kapusty.

Odmiany odporne na kiłę kapusty – jakie wybrać?

Obecnie znane są już wysoce odporne odmiany na porażenie przez P. brassicae. Pierwszą z nich jest Mendel, mieszaniec wprowadzony na rynek ponad 20 lat temu. Kreacja ta charakteryzuje się odpornością rasowo-specyficzną na sprawcę kiły kapusty.

W Krajowym rejestrze znajdują się obecnie 22 odmiany rzepaku ozimego o potwierdzonej – w badaniach IOR-PIB w Poznaniu – odporności na porażenie przez najczęściej występujące patotypy P. brassicae. Pochodzą one z kilku firm hodowlanych – Limagrain, DSV, NPZ, Lidea, Bayer, RAGT, Syngenta oraz HR Strzelce. W 2025 roku do Krajowego rejestru została wpisana również pierwsza odmiana mieszańcowa rzepaku jarego, odporna na porażenie przez sprawcę kiły kapusty o nazwie Crazy CL.

Z punktu widzenia zwalczania kiły kapusty równie ważny jest fakt, że większość z tych odmian ma dodatkowo geny Rlm7 i TuYV. Pierwszy z nich chroni rzepak przed rozwojem sprawcy suchej zgnilizny kapustnych. Drugi odpowiada natomiast za tolerancję na porażenie przez sprawcę wirusa żółtaczki rzepy. Kompleksowa odporność odmian jest dla plantatorów bardzo korzystna i pozwala na optymalizację ochrony roślin.

Poniżej przedstawiono odmiany kiłoodporne rzepaku, zarejestrowane w Krajowym rejestrze:

Kiedy warto wysiewać odmiany kiłoodporne?

Odporność tej i innych odmian rzepaku nie jest jednak trwała. Wysiew odmian kiłoodpornych powinien więc nastąpić w przypadku stwierdzenia obecności choroby w poprzednich latach – powyżej 20–30% chorych roślin – a nie profilaktycznie, czyli tylko wtedy, gdy istnieje jedynie ryzyko wystąpienia kiły kapusty. Ważne jest też, aby nie mieszać nasion odmian wrażliwych (niekiłoodpornych) i odpornych przeznaczonych do siewu na danym polu. Dla ograniczenia ryzyka przełamania odporności warto wybierać różne kiłoodporne odmiany rzepaku.

Proces hodowli odmiany o zwiększonej odporności kiłę kapusty to długi i trudny proces. Wynika to z faktu, że populacja P. brassicae jest organizmem złożonym genetycznie. Tworzy szereg patotypów w obrębie gatunku.

Istnieje do 48 patotypów, które mogą porażać rzepak. Przykładowo, klasyfikacja według Some pozwala na wyodrębnienie 8 patotypów P. brassicae (od P1 do P8). W Polsce na porażonych roślinach uprawnych znajdowany był patotyp P1, P1+, P2 i P2+, ale też wykazywano w mniejszej ilości inne patotypy – np. P3, P4. Ze względu na dużą zmienność P. brassicae, obecność konkretnych patotypów w poszczególnych regionach uprawy dynamicznie się zmienia.

Kiła kapusty na plantacji – jak monitorować?

Kiła kapusty w rzepaku może spowodować w dłuższej perspektywie straty ekonomiczne. W najbliższych latach należy liczyć się z dalszym rozprzestrzenianiem się patogenu. Wobec tego niezwykle ważny jest monitoring plantacji i kontrola zagrożenia.

W trakcie wegetacji konieczne są regularne kontrole. Z całej powierzchni pobiera się wówczas przynajmniej 50 roślin, najwcześniej 5–6 tygodni po siewie, i bada dokładnie korzenie. W regionach zagrożonych wskazane jest również badanie gleby na obecność kiły kapusty. Bez tych zabiegów ceny rzepaku na rynku może być niestabilne.