W uprawie zbóż ozimych bardzo ważny jest termin stosowania nawozów azotowych, gdyż na każdym etapie wzrostu i rozwoju roślin azot spełnia określone funkcje plonotwórcze.
Kiedy druga dawka azotu w pszenicy daje najlepszy efekt?
Pierwsze objawy niedoboru azotu można zaobserwować już w fazie krzewienia. Dotyczą one jasnozielonego zabarwienia liści, małej ich powierzchni i słabego rozkrzewienia. W kolejnej fazie – strzelania w źdźbło – zachodzi intensywna akumulacja azotu w częściach nadziemnych.
Wysoko plonująca pszenica od fazy drugiego kolanka (BBCH 32) do początku kłoszenia może pobrać 80–100 kg azotu na ha, dlatego już na początku tej fazy musi być w glebie wystarczająca ilość azotu mineralnego. W przeciwnym razie pojawiają się utajone lub wizualne symptomy niedoboru składnika, które mają charakter wielowymiarowy.
Objawy niedoboru azotu – kiedy reagować natychmiast?
Oprócz charakterystycznych objawów chlorozy (jasnozielonych liści), możemy zaobserwować także silne zahamowanie tempa wzrostu roślin oraz przerzedzenie łanów wynikające z silnej redukcji liczby źdźbeł kłosonośnych. Niedobór azotu w tej fazie ujemnie wpływa ponadto na liczbę zawiązków kłosków w kłosie (tzw. liczby pięterek), a także liczbę płodnych kwiatków (czyli potencjalnie zawiązanych ziarniaków).
Z kolei nadmiar azotu w glebie na początku strzelania w źdźbło przyczynia się do pozostawienia zbyt dużej liczby słabych źdźbeł, które ostatecznie będą i tak obumierać lub wytworzą niewielki plon ziarna.
Ponadto, nadmiar azotu zwiększa ryzyko wylegania roślin, infekcji i rozwoju chorób grzybowych, a także opóźnia rozwój i dojrzewanie roślin, czego skutkiem jest obniżony poziom plonowania. Stąd konieczność precyzyjnego ustalenia dawki całkowitej azotu oraz jej podziału.
Terminy stosowania i wielkość drugiej dawki azotu
System 2 dawek cząstkowych zalecany jest w uprawie jęczmienia, żyta ozimego oraz w uprawie pszenicy i pszenżyta ozimego na cele paszowe lub bioetanol.
Podział dawki azotu na 2 części jest także celowy na obszarach z cyklicznymi suszami, niezależnie od gatunku zboża i celu uprawy. Na obszarach tych bowiem prawdopodobieństwo wykorzystania azotu z nawozów w trzeciej dawce jest niewielkie. W systemie 2 dawek cząstkowych druga dawka azotu jest jednocześnie ostatnią.
Termin jej stosowania, w zależności od gatunku zboża i kondycji roślin, mieści się najczęściej w okresie od strzelania w źdźbło (BBCH 32–37) do końca fazy wzrostu kłosa w pochwie liściowej (BBCH 49). Jej głównym celem jest zapewnienie roślinom wystarczającej ilości azotu (uzupełnienie lub pełne pokrycie potrzeb pokarmowych), aby zminimalizować redukcję pędów kłosonośnych, kłosków i kwiatków, a także zwiększyć płodność kwiatków. Można ją wyliczyć, odejmując od całkowitych potrzeb pokarmowych ilość azotu w glebie oraz planowanego (lub już zastosowanego) azotu w dawce startowej.
Terminy stosowania (wg skali BBCH) oraz orientacyjna wielkość drugiej dawki azotu w zbożach ozimych (wg W. Grzebisza 2011).
Ile azotu w drugiej dawce pszenicy? Praktyczne wyliczenia
Druga dawka azotu stanowi najczęściej 30–40% całkowitego zapotrzebowania na azot w nawozach. Należy pamiętać o tym, że przed zastosowaniem drugiej dawki należy skontrolować stan plantacji w celu korekty terminu stosowania nawozów i/lub wielkości dawki.
W tym celu analizie podlega:
- zagęszczenie łanu,
- stan odżywienia roślin, np. analiza zawartości azotu.
W stanowiskach ubogich w azot mineralny, z objawami niedoboru azotu u roślin bądź na plantacjach z opóźnionym siewem drugą dawkę należy zastosować jak najwcześniej, już na początku strzelania w źdźbło (BBCH 30).
Wyznacznikiem wczesnego terminu siewu azotu może być niedostateczna liczba źdźbeł na 1 m2. Przykładowo dla żyta ozimego wynosi ona mniej niż 500 silnych źdźbeł z mniej niż 4 liśćmi. Natomiast na plantacjach żyta dobrze rozkrzewionych optymalny termin to stadium BBCH 31–32. Opóźnianie terminu nawożenia może spowodować nadmierną wybujałość łanu i ryzyko wylegania roślin. W odniesieniu do jęczmienia ozimego na suchych stanowiskach lepiej zastosować azot również wcześniej, w jednej dawce. Natomiast w warunkach dobrego zaopatrzenia w wodę azot można zastosować w 2 terminach: w stadium BBCH 30–31 oraz BBCH 49–51.
2 czy 3 dawki azotu w pszenicy – co się bardziej opłaca?
Stosowanie 3 dawek cząstkowych azotu zalecane jest w uprawie pszenicy na cele konsumpcyjne. Celem drugiej dawki (tzw. dawki korekcyjnej) w tym systemie nie jest pełne zaopatrzenie roślin w azot, lecz efektywna kontrola formowania elementów struktury plonu.
Drugą dawkę azotu stosuje się od końca krzewienia (BBCH 27–29) do drugiego kolanka (BBCH 32). Różnice w rozwoju między odmianami pszenicy mogą wynosić nawet 2 tygodnie. Stąd w ustalaniu optymalnego terminu nawożenia należy kierować się stanem plantacji, przebiegiem pogody i oczywiście – fazą rozwoju.
W przeciętnych warunkach w łanach dobrze rozkrzewionych drugą dawkę azotu można podać w stadium BBCH 31 (pierwsze kolanko). Po tym stadium zaznacza się dominacja źdźbeł głównych (silnych), natomiast słabe boczne pędy podlegają redukcji.
Sygnałem początkowym tego procesu mogą być pierwsze objawy niedoboru azotu na słabych źdźbłach. Jeśli rośliny nie wykazują takich objawów, to nie należy podawać zbyt wysokiej drugiej dawki nawozowej, by ich dalej nie utrzymywać. Oznacza to także, iż w łanach dobrze rozkrzewionych, a jednocześnie niewykazujących objawów niedoboru azotu na słabych źdźbłach, nawożenie azotem można opóźnić do stadium BBCH 32. Tym samym zapobiegamy dalszemu rozkrzewieniu i nadmiernemu zagęszczeniu łanu (dla pszenicy na glebie lekkiej wartość krytyczna to ponad 1000–1100 źdźbeł na 1 m2).
Dalsze przesuwanie terminu zabiegu nie ma już sensu, gdyż opóźnia proces redukcji źdźbeł słabych. Ponadto, zboża wchodzą już w fazę intensywnego pobierania azotu, a także w okres potencjalnych suszy utrudniających pobieranie azotu z gleby. W odniesieniu natomiast do łanów rzadkich bądź roślin uprawianych na glebach ubogich w azot i/lub w warunkach niesprzyjających pobieraniu azotu drugą dawkę należy zastosować wcześniej, tj. jeszcze pod koniec fazy krzewienia (BBCH 27–29).
W przeciętnych warunkach glebowych w łanach dobrze rozkrzewionych wielkość pierwszej dawki azotu stanowi ok. 50%, drugiej – 30%, a trzeciej 20% pełnego zapotrzebowania roślin na azot w nawozach. Drugą dawkę azotu można bardziej precyzyjnie ustalić, wykorzystując dane dotyczące potencjalnego plonowania, zawartości azotu mineralnego w glebie i oczekiwanej akumulacji azotu w ziarnie z trzeciej dawki (5–8 kg N/tonę ziarna, w zależności od poziomu plonowania). Stosując tę metodę, trzeba pamiętać o wyliczeniu najpierw trzeciej dawki, a następnie drugiej.
Obliczonych dawek nie można traktować sztywno i w razie potrzeby część azotu z dawki trzeciej przesunąć do dawki drugiej lub zwiększyć całkowitą ilość zastosowanego azotu, np. w zależności od przewidywanej pogody. Pierwszy dozwolony termin nawożenia zbóż ozimych azotem ograniczony jest prawnie w Rozporządzeniu Rady Ministrów dotyczącego „Programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu”.
Terminy i plonotwórczy cel nawożenia azotem w pszenicy ozimej
| Faza rozwoju/stadium (skala BBCH) | Funkcje plonotwórcze azotu |
|---|---|
| Krzewienie (21–29) | Przyspieszenie krzewienia, zwiększenia liczby zawiązanych kłosów, formowanie zawiązków kłosków w pędach |
| Koniec krzewienia/początek strzelania w źdźbło (29/31) | Obniżenie szybkości redukcji pędów kłosonośnych i stymulacja tworzenia kłosków |
| Pełnia strzelania w źdźbło (32–37) | Zmniejszenie tempa redukcji kłosków w kłosie, zmniejszenie redukcji kwiatków w kłosku |
| Stadium języczka liściowego/otwarcia pochwy liściowej (39/49) | Regulacja liczby płodnych kwiatków w kłosku, wzrost masy ziarniaków |
| Kłoszenie (50–59) | Wzrost masy ziarniaków i zawartości białka w ziarnie |
Jak dobrać nawóz na drugą dawkę azotu?
Zboża ozime nie mają szczególnych wymagań względem formy azotu w nawozach. Niemniej poprzez dobór odpowiedniego nawozu możemy kontrolować stan rozkrzewienia i szybkość wzrostu roślin. Azot w formie saletrzanej (np. z saletry amonowej) jest relatywnie szybko pobierany i przemieszczany do części nadziemnych roślin, co ma szczególnie duże znaczenie w fazie krzewienia i na początku strzelania w źdźbło.
Nawozy zawierające azot w formie amidowej i amonowej bardzo dobrze sprawdzą się w gęstych łanach, gdyż nie będą utrzymywać nadmiernej liczby pędów. Nawozy te również w mniejszym stopniu zwiększają ryzyko wylegania zbóż niż azot w formie saletrzanej. Ich wykorzystanie może jednak ograniczyć nieodpowiednie pH gleby i susza. W okresie stosowania drugiej dawki azotu należy zwrócić ponadto uwagę na potencjalne uszkodzenia liści (np. stosując RSM).
