Lnianka siewna to gatunek zapomniany, który powoli wraca na nasze pola. Z powodzeniem może zastąpić rzepak w płodozmianie na słabszych stanowiskach.

Rzepak ozimy, jako gatunek z rodziny kapustowatych, jest trudny do zastąpienia w płodozmianie. Doskonale przerywa monokulturę zbożową, jednak wymaga dużych nakładów na nawożenie oraz ochronę chemiczną, a także dobrych i żyznych stanowisk pod uprawę. Istnieje jednak dla niego alternatywa, a jest nią roślina, o której staropolskie porzekadło mówi „lepszy rydz, niż nic!”. Czy chcę państwa przekonać do uprawy rydzów na polu? Nic bardziej mylnego! Przysłowie to tyczy się najstarszej rośliny oleistej uprawianej w Polsce, czyli lnianki siewnej (lnicznik), a wspomniane przysłowie odnosi się do charakterystycznej rdzawobrunatnej barwy nasion lnianki, z której tłoczy się na zimno olej o wyśmienitych właściwościach prozdrowotnych, zwany olejem rydzowym.

Lnianka siewna – czym jest i dlaczego wraca do uprawy?

Lnianka jest jedną z najstarszych roślin rolniczych. Jako gatunek uprawny wyodrębniła się ponad 2 tysiące lat temu. Na ziemiach polskich znana już od ery łużyckiej, o czym świadczą wykopaliska archeologiczne. Pierwsze wzmianki o jej uprawie pochodzą już z IX wieku. Lnianka jest najstarszą rośliną oleistą uprawianą w Polsce. Oznaką jej niegdysiejszej popularności mogą być liczne synonimy do dziś funkcjonujące w gwarze i kulturze ludowej: lnicznik, lnica, rydz, rydzyk, ryżyk, judra.

W Polsce do lat 50. obok lnu była najpopularniejszą rośliną uprawianą na cele olejarskie. Wraz z rozwojem intensywnych prac hodowlanych nad polepszeniem jakości oleju rzepakowego została wyparta z upraw przez ten gatunek. Obecnie lnianka zdobywa rosnące zainteresowanie ze strony rolników jako alternatywa dla uprawy rzepaku na słabszych stanowiskach. Charakteryzuje się wyjątkową zdolnością adaptacyjną do zmieniających się warunków pogodowych. Dzięki możliwościom przystosowawczym uprawiana jest z powodzeniem w Stanach Zjednoczonych w pasie od suchych terenów południowo-zachodnich (z nawadnianiem) aż do rejonu północno- zachodniego wybrzeża Pacyfiku. W Kanadzie uprawy zlokalizowane są na prowincjach zachodniej prerii i wschodniej części prowincji morskich.

Lnianka siewna, tak jak rzepak, jest rośliną oleistą z rodziny kapustowatych, możliwa do uprawy zarówno w formie ozimej, jak i jarej. Charakteryzuje się palowym systemem korzeniowym. Wrzecionowaty i dość cienki korzeń dorasta do 40–60 cm długości. Łodyga jest sztywna i stosunkowo cienka, z licznymi rozgałęzieniami bocznymi, wyrastającymi z kątów liści.

W zależności od gatunku rośliny osiągają wysokość od 30 do 80 cm dla form jarych, dla form ozimych wysokość często przekracza 100 cm. Owocem jest łuszczynka. Nasiona są drobne, o charakterystycznej rdzawobruntanej barwie. Masa tysiąca nasion przeciętnie waha się od 0,8 do 2 g. Średnia zawartość tłuszczu w nasionach dochodzi do 21–48%.

Wymagania glebowe i uprawa lnianki

Wymagania glebowe do uprawy lnianki siewnej są zdecydowanie niższe niż dla rzepaku. Z powodzeniem może być uprawiana na słabszych, piaszczystych stanowiskach, na których plonuje lepiej niż rzepak czy gorczyca. Jest to gatunek odporny na niekorzystne warunki glebowe i klimatyczne, dobrze radzi sobie w okresach niedoboru wody, jest też odporna na mróz. Najlepiej jednak plonuje na glebach żyznych i zasobnych w wapno.

Problematyczna może być uprawa lnianki na glebach gliniastych, które mają tendencję do zaskorupiania się, co zdecydowanie utrudnia wschody roślin. Odmiany ozime plonują lepiej niż jare. Wymagania cieplne lnianki nie są wysokie. Nasiona mogą kiełkować w glebie o temperaturze 1°C, natomiast optymalna temperatura dla wschodów wynosi 10–12°C i trwają one średnio 8–10 dni. Młode rośliny odmian ozimych mogą wytrzymać mrozy do –11°C.

Odmiany jare wykazują tolerancję na opóźniony termin siewu i przymrozki wiosenne. Spośród uprawianych roślin kapustowatych lnianka wykazuje największą tolerancję na suszę, jednak długotrwały deficyt wody, szczególnie w okresach krytycznych wzrostu, takich jak kwitnienie, ma negatywny wpływ na poziom plonowania. Uprawa lnianki agrotechnicznie zbliżona jest do uprawy rzepaku. Ze względu na drobne nasiona wymaga gleby dobrze doprawionej, spulchnionej i przewietrzonej. Nasiona umieszcza się na głębokości ok. 1,5 cm. Zbyt głęboki wysiew utrudnia wschody. Optymalna obsada dla lnianki na 1 m2 to 300–400 roślin. Formy ozime wysiewa się w drugiej dekadzie września, natomiast termin siewu form jarych schodzi się z siewami zbóż jarych. Norma wysiewu to 5–6 kg/ha w rozstawie rzędów 12–15 cm.

Nawożenie i ochrona lnianki – czy jest wymagająca?

Choć lnianka charakteryzuje się niskim zapotrzebowaniem na składniki pokarmowe i może być uprawiana bez stosowania nawozów mineralnych, to jednak jej plonowanie będzie zależne od zasobności gleby. Na słabszych stanowiskach zaleca się nawożenie na poziomie 25–50 kg fosforu i 40–80 kg potasu na hektar w czystym składniku.

Lnianka, jak i inne rośliny z rodziny kapustowatych, silnie reaguje na nawożenie azotowe. Zalecana dawka azotu w czystym składniku to 80–100 kg/ha. Zastosowanie azot w wyższych dawkach może spowodować wzrost białka w nasionach przy jednoczesnym obniżeniu zawartości tłuszczu.

Zabiegi chemiczne w uprawie lnianki ogranicza się zazwyczaj do zabiegów herbicydowych. Lnianka w początkowych fazach rozwoju odznacza się stosunkowo powolnym tempem wzrostu, stąd konieczność odchwaszczania. Z herbicydów zarejestrowanych do stosowania w tym gatunku znajdziemy preparaty zawierające propachizafop (Agil-S 100 EC, Aria 100 EC, Zetrola 100 EC), chlopyralid (Clap, Clap Forte), fluazyfop-P butylu (Frequent), kletodym (GramiGuard, Select Super 120 EC), chizalofop-P etylu (Leopard Extra 05 EC).

Powszechnie uważana jest za gatunek wolny od chorób. Wykazuje odporność na czerń krzyżowych i zgorzel siewek, może być jednak podatna na mączniaka rzekomego. Fungicydy z rejestracją do stosowania w lniance to: Amistar Gold, Amistar Gold Max, Bicanta, Evito T, Pictor Active, Quadris Gold. Dzięki niskiej podatności gatunku na choroby i szkodniki lnianka siewna idealnie nadaje się do uprawy w gospodarstwach ekologicznych.

Lnianka siewna – zbiór i plonowanie

Termin zbioru dla lnianki przypada zazwyczaj na przełomie lipca i sierpnia (forma ozima dojrzewa wcześniej niż jara). Ponieważ delikatne łuszczynki mają tendencję do pękania i osypywania się z wjazdem kombajnem na pole nie należy czekać do pełnej dojrzałości. Oznakami do rozpoczęcia zbioru jest zmiana koloru łuszczynek z zielonej na jasnożółtą, a łodygi zaczynają obumierać. Plony lnianki wahają się na poziomie 1,5–2 t/ha dla form ozimych i 0,5–1,5 t/ ha dla formy jarej.

Dostępne odmiany i wykorzystanie lnianki w gospodarstwie

Wraz z sukcesami osiągniętymi w hodowli rzepaku lnianka jako roślina oleista straciła na znaczeniu, co przełożyło się na mniejsze zainteresowanie prowadzeniem prac hodowlanych nad tym gatunkiem. Obecnie w Krajowym Rejestrze Odmian (COBORU) znajduje się niewiele odmian lnianki – wśród form jarych są to m.in. Śmiłowska i Omega, natomiast wśród ozimych Przybrodzka, Maczuga i Luna. Odmiana Przybrodzka stanowi ulepszoną formę wcześniejszej odmiany Przybrodzka I, wprowadzonej w latach 60. przez naukowców Akademii Rolniczej w Poznaniu, i charakteryzuje się zwiększoną odpornością na choroby grzybowe. W praktyce rolniczej wykorzystywane są również odmiany zagraniczne oraz lokalne populacje wywodzące się m.in. od dawnej odmiany Borowska, skreślonej z rejestru w latach 80.

Najpowszechniejszym kierunkiem wykorzystania lnianki pozostaje produkcja oleju tłoczonego na zimno, cenionego za wysokie właściwości prozdrowotne. Wytłoki mogą być wykorzystywane jako pasza dla zwierząt, natomiast w niektórych krajach uprawy lnianki prowadzi się także z przeznaczeniem na cele przemysłowe, w tym m.in. do produkcji biopaliw.

Olej rydzowy – właściwości i zastosowanie

Olej rydzowy, tłoczony na zimno z nasion lnianki siewnej, zaliczany jest do tzw. superfoods ze względu na wysoką wartość odżywczą. Wyróżnia się bardzo dużą zawartością nienasyconych kwasów tłuszczowych, przede wszystkim omega-3 (kwasu α-linolenowego), a także korzystnym stosunkiem kwasów omega-3 do omega-6. Dzięki temu wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego, pomaga obniżać poziom „złego” cholesterolu i działa przeciwzapalnie.

Dodatkowo olej rydzowy jest źródłem naturalnych przeciwutleniaczy, takich jak witamina E, które chronią komórki przed stresem oksydacyjnym i wspierają odporność organizmu. Charakteryzuje się wyrazistym, lekko orzechowym smakiem i złocistobrunatną barwą.

Ze względu na wrażliwość na wysoką temperaturę olej rydzowy powinien być spożywany wyłącznie na zimno – jako dodatek do sałatek, surówek, ziemniaków czy pieczywa. Coraz częściej wykorzystywany jest również w żywieniu funkcjonalnym oraz dietach prozdrowotnych.