Odejście od pługa w mniejszym gospodarstwie rolnym nie jest łatwe, jednak nie niemożliwe. Choć uprawa uproszczona pozwala oszczędzać czas, paliwo i wilgoć w glebie, w praktyce wymaga odpowiedniego przygotowania oraz dobrze dobranej technologii. Dowiedz się, jakie rozwiązanie będzie zatem najlepsze dla ciebie.

Pług w gospodarstwie rolnym – dla kogo to dobre rozwiązanie?

Zacznijmy od oficjalnych danych. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, na podstawie wniosków obszarowych, co roku podaje średnią powierzchnię gospodarstwa rolnego w Polsce. Te zależności ukazujemy poniżej:

Trzeba przyznać, że średnia powierzchnia gospodarstw rolnych systematycznie wzrasta od wielu lat.

Mimo postępującej koncentracji gruntów wciąż funkcjonuje wiele niewielkich, rodzinnych gospodarstw, które chcą się utrzymać na rynku i dalej rozwijać. Coraz częściej szukają one rozwiązań pozwalających ograniczać koszty produkcji rolnej i poprawiać efektywność pracy, ale bez konieczności inwestowania ogromnych środków finansowych. Z myślą również o takich gospodarstwach warto zastanowić się, czy:

• odejście od pługa rzeczywiście ma sens?
• uprawa uproszczona może okazać się realnym kierunkiem rozwoju?

O tym wszystkim piszemy w dalszej części artykułu.

Kiedy zrezygnować z pługa?

Przede wszystkim należy uczciwie ocenić posiadane zasoby gospodarstwa rolnego. Punktem wyjścia powinien być areał – im jest on mniejszy, tym trudniej podejmować kosztowne inwestycje w:

• nowe maszyny,
• zmianę technologii uprawy.

Istotne znaczenie ma również park maszynowy. W przypadku gospodarstw dysponujących starszymi ciągnikami o niewielkiej mocy możliwości pracy w systemach bezorkowych są ograniczone. Nie oznacza to jednak, że należy całkowicie rezygnować z myśli o odejściu od pługa. Kluczowe jest poszukiwanie rozwiązań dopasowanych do realnych warunków danego gospodarstwa rolnego. W praktyce nawet ciągniki o mocy 80–100 KM pozwalają wielu rolnikom z powodzeniem prowadzić uprawę bezorkową.

Warto również już na samym początku odpowiedzieć sobie na pytanie, czy jesteśmy gotowi na zmianę wyglądu pola po zbiorach i podczas uprawy. System bezorkowy często pozostawia więcej resztek pożniwnych i sprawia wrażenie mniejszego „uporządkowania” niż tradycyjna orka. Jeszcze kilka lat temu rolnicy decydujący się na uproszczenia musieli mierzyć się także z krytycznymi komentarzami otoczenia. Dziś jednak uprawa bezorkowa stała się znacznie popularniejsza, dlatego tego typu opinie występują coraz rzadziej.

Od czego zacząć?

Jeżeli po takiej weryfikacji okaże się, że gospodarstwo rolne ma warunki do rozpoczęcia uprawy bezorkowej, trzeba odpowiednio przygotować się do zmian. Warto zacząć od analizy zmianowania. Wieloletnia uprawa zbóż po sobie, np. pszenicy, pszenżyta, jęczmienia czy owsa, nie jest prawidłowym rozwiązaniem i z czasem może prowadzić do pogorszenia stanu gleby. Dlatego przed odejściem od pługa warto uporządkować płodozmian i lepiej zaplanować strukturę zasiewów w gospodarstwie rolnym. Oczywiście możliwe jest prowadzenie uprawy bezorkowej także bez takich zmian, jednak w praktyce często ogranicza to efekty całego systemu.

Równie ważny jest stan gleby. Jeżeli gospodarstwo zmaga się z bardzo niskim pH oraz niedoborami składników pokarmowych, lepszym rozwiązaniem może być najpierw poprawa jej kondycji. Należy pamiętać, że nawet najlepszy kultywator, agregat pasowy czy siewnik talerzowy nie rozwiążą problemów glebowych samą zmianą technologii uprawy.

Czym uprawiać pole?

Wbrew pozorom uprawa bezorkowa opiera się na zasadach dobrze znanych również z innych systemów gospodarowania glebą. Jedną z nich jest hasło: „Głębokie spulchnianie, płytkie odwracanie”. Drugą często powtarzaną zasadą jest: „Uprawiać tak płytko, jak to możliwe, tak głęboko, jak to konieczne”. W praktyce oznacza to przede wszystkim:

• ograniczenie intensywnego mieszania gleby,
• wykonywanie zabiegów jedynie na stosowną głębokość.

W wielu gospodarstwach rolnych początkiem przejścia na system bezorkowy może już być posiadanie:

• kompaktowej brony talerzowej,
• głębosza,
• podstawowej wiedzy dotyczącej pracy gleby.

Rolnicy, którzy nie dysponują takim sprzętem, również znajdą rozwiązania dopasowane do mniejszych gospodarstw. Polscy producenci oferują dziś chociażby jednozębowe głębosze czy kompaktowe brony talerzowe o szerokości około 2 metrów.

Większym wyzwaniem może okazać się siew. Tradycyjne siewniki mechaniczne często nie radzą sobie z dużą ilością resztek pożniwnych pozostających na powierzchni pola. Część rolników decyduje się na własne modyfikacje posiadanych maszyn, jednak na rynku dostępnych jest także wiele używanych siewników, które dzięki większym odstępom pomiędzy rzędami roboczymi lepiej sprawdzają się w takich warunkach. Oczywiście nawet one mogą mieć problem przy bardzo dużej ilości słomy pozostawionej na polu, jednak na początek często okazują się rozwiązaniem wystarczającym.

W praktyce uproszczony system uprawy opiera się zazwyczaj na:

• płytkim mieszaniu gleby broną talerzową,
• głębokim spulchnianiu przy użyciu głębosza.

Celem jest również likwidacja podeszwy płużnej. Po głębokim spulchnianiu ponownie wykonuje się płytkie mieszanie warstwy wierzchniej. W uprawie bezorkowej ważną rolę odgrywają również kultywatory. Na rynku dostępne są modele o szerokości 2–2,5 m, z którymi poradzą sobie także ciągniki o mocy około 90–100 KM. To maszyny uniwersalne, pozwalające zarówno na płytkie mieszanie resztek pożniwnych, jak i głębsze spulchnianie gleby.

Uprawa pasowa

Nie należy również zapominać o możliwości zastosowania uprawy pasowej. Nie oznacza to jednak konieczności natychmiastowego zakupu nowego ciągnika i dużego, sześciometrowego agregatu strip-till. Wielu rolników w Polsce samodzielnie konstruuje agregaty pasowe, wykorzystując do tego:

• używane kultywatory,
• tradycyjne siewniki mechaniczne.

Takie rozwiązania często sprawdzają się w praktyce, a uzyskiwane plony, np. rzepaku, nie odbiegają od efektów osiąganych przy użyciu znacznie droższych maszyn.

Uprawa pasowa ma jednak swoje ograniczenia. W przypadku ciągników o mniejszej mocy problemem może okazać się udźwig podnośnika podczas jednoczesnej uprawy i siewie, np. kukurydzy, w jednym przejeździe. Z kolei wykonywanie zabiegów w dwóch przejazdach bez wykorzystania systemów GPS może utrudniać precyzyjne trafienie siewnikiem we wcześniej przygotowane pasy gleby. Warto jednak podkreślić, że rynek stale się rozwija – obecnie w Polsce działa kilkunastu krajowych producentów agregatów do uprawy pasowej, a dodatkowo dostępna jest szeroka oferta maszyn zagranicznych marek.

Siew bezpośredni

To najmniej popularny system uprawy bezorkowej. O ile uprawę całopowierzchniową czy uprawę pasową można rozpocząć stosunkowo szybko po odejściu od pługa, o tyle siew bezpośredni stanowi kolejny etap rozwoju technologii uprawy. Wymaga on:

• odpowiednio przygotowanych pól,
• wiedzy dotyczącej funkcjonowania takiego systemu,
• praktycznego doświadczenia.

Z drugiej strony siew bezpośredni może być stosunkowo łatwy do wdrożenia nawet w mniejszych gospodarstwach rolnych. Siewniki przeznaczone do tej technologii charakteryzują się bowiem relatywnie niskim zapotrzebowaniem na moc. W przypadku maszyn o szerokości około 3 metrów często wystarczający okazuje się ciągnik o mocy około 80 KM. Co ciekawe, w krajach o niższym poziomie mechanizacji rolnictwa można do siewu bezpośredniego spotkać siewniki przystosowane do pracy nawet z zaprzęgiem konnym lub wołowym.

A może usługi?

Wielu rolników chciałoby posiadać wszystkie maszyny we własnym gospodarstwie, jednak przed podjęciem decyzji warto chłodno przeanalizować koszty produkcji rolnej. Może się bowiem okazać, że zamiast inwestować w zakup nowych maszyn lub modernizację starszego sprzętu, korzystniejszym rozwiązaniem będzie skorzystanie z usług. Daje to możliwość sprawdzenia technologii w praktyce i oceny jej przydatności we własnym gospodarstwie bez ponoszenia dużych nakładów finansowych. Oczywiście w wielu przypadkach zakup maszyn to także realizacja rolniczych pasji i marzeń, a tego nie da się przeliczyć wyłącznie na ekonomię.

Rynek usług jest szczególnie rozwinięty w przypadku uprawy pasowej. Warto przy tym pamiętać, że agregaty strip-till podczas jednego przejazdu wykonują:

• uprawę,
• aplikację nawozów – często w dwóch formach,
• siew.

W Polsce działa już szerokie grono usługodawców oferujących tego typu profesjonalne usługi.

Innym rozwiązaniem może być również współpraca z gospodarstwem rolnym posiadającym odpowiedni sprzęt. Często są to większe gospodarstwa, które w okresach spiętrzenia prac borykają się z brakami siły roboczej. W praktyce może się więc okazać, że pomoc przy pracach polowych pozwoli uzyskać usługę uprawową na korzystnych warunkach.

Zmiany systemu produkcji rolnej – czy warto?

To pytanie bardzo często pojawia się wśród rolników. Wielu z nich podkreśla, że skoro ich ojcowie i dziadkowie przez lata stosowali orkę i gospodarstwa rolne funkcjonowały prawidłowo, to po co zmieniać sprawdzony system uprawy. Warto jednak zauważyć, że uprawa bezorkowa nie jest już nowością. W Polsce funkcjonują gospodarstwa, które zrezygnowały z pługa nawet kilkadziesiąt lat temu.

Dostępne wyniki badań oraz wieloletnie doświadczenia praktyczne pokazują, że ograniczenie orki może korzystnie wpływać na stan gleby. Wzrasta zawartość materii organicznej i próchnicy, a tym samym poprawia się zdolność gleby do zatrzymywania wody. Dzięki temu uprawy często plonują stabilniej, szczególnie w latach z mniej korzystnym przebiegiem pogody.

Nie bez znaczenia pozostają również kwestie ekonomiczne. W systemach bezorkowych zmniejsza się zużycie paliwa na hektar oraz ilość czasu potrzebnego do wykonania prac polowych, co z punktu widzenia ograniczania kosztów produkcji rolnej ma bardzo duże znaczenie.

Pług zostaje

Nie odpowiedzieliśmy jednak na pytanie, co zrobić w sytuacji, gdy po wcześniejszej analizie okaże się, że gospodarstwo rolne nie posiada odpowiednich zasobów do rozpoczęcia uprawy bezorkowej. W praktyce nie oznacza to oczywiście końca świata ani konieczności podejmowania zmian za wszelką cenę. Nie każdy rolnik musi i może całkowicie zrezygnować z pługa.

Czasami największą przeszkodą okazuje się nie brak maszyn czy areału, lecz przyzwyczajenia i trudność w zmianie sposobu myślenia o uprawie gleby. W takiej sytuacji warto jednak zastanowić się, czy w części zmianowania nie da się okresowo ograniczyć orki. Dobrym kierunkiem może być również poprawa płodozmianu oraz wprowadzenie poplonów – nie tylko z myślą o dopłatach, ale przede wszystkim dla poprawy kondycji gleby i wspierania życia biologicznego, które jest jednym z największych sprzymierzeńców rolnika.