Ubiegły rok przyniósł wyraźne załamanie w branży ziemniaczanej zarówno w Polsce, jak i całej Europie. W tym sezonie na polu walki pozostali już tylko najwytrwalsi gracze, którzy do produkcji ziemniaków podchodzą z rozsądkiem, doświadczeniem i co ważne – kalkulatorem.
Uprawa ziemniaków w nowych realiach rynkowych
Ziemniak pozostawał przez dekady jednym z symboli polskiego rolnictwa. Znajdował swoje miejsce niemal w każdym gospodarstwie i traktowany był często jako roślina „prosta w uprawie” i wybaczającą wszelkie błędy. Dzisiaj ten obraz to już przeszłość. Współczesna produkcja ziemniaków w kraju nad Wisłą to balansowanie na cienkiej granicy – pomiędzy wysoką rentownością a dotkliwą stratą.
Obecnie sektor ziemniaka jest bardzo niestabilny i nieprzewidywalny. Rosną rygory jakościowe dyskontów handlowych i zakładów przetwórczych oraz wymagania konsumentów. Dochodzą nowe problemy z presją i zwalczaniem agrofagów. Wycofywane są kolejne – często skuteczne i nie do zastąpienia – substancje czynne. Na domiar złego prawidłowy wzrost roślin utrudniają zmiany klimatyczne i ekstrema pogodowe.
Nad polskim ziemniakiem zawisa tym samym coraz więcej „czarnych chmur”. Uprawa ziemniaków stała się dla rolników jednym z najtrudniejszych i najbardziej kapitałochłonnych wyzwań. W tej grze odnajdują się ostatnio już tylko profesjonaliści, często z wieloletnim, a wręcz wielopokoleniowym doświadczeniem. Nawet i dla nich to jednak poligon z pułapkami, gdzie margines błędu jest bliski zeru, dlatego w tej walce o powodzeniu decyduje kilka istotnych elementów.
Największe wyzwania w produkcji ziemniaków to obecnie:
- wysokie koszty założenia i prowadzenia plantacji,
- rosnące wymagania jakościowe odbiorców,
- coraz trudniejsza ochrona przed chorobami i szkodnikami,
- ograniczanie liczby dostępnych substancji czynnych,
- susze, gwałtowne opady i inne ekstrema pogodowe,
- duża zmienność cen na wolnym rynku,
- konieczność uzyskania wysokiego plonu handlowego, a nie tylko ogólnego.
Analiza gleby przed uprawą ziemniaków – od czego zacząć?
Profesjonalny plantator rozpoczyna każdy sezon od analizy zasobności gleby – ze świadomością, że zmienność parametrów na jednym polu może być ogromna.
Zebrane wyniki są niezbędną i cenną bazą do dalszych działań. W arkuszach znajdziemy między innymi zawartość podstawowych makroskładników, a w przypadku rozszerzonych badań także mikroelementów.
Najważniejszym czynnikiem pozostaje jednak odczyn, a należy pamiętać, że ziemniak najlepiej rozwija się na glebach o pH 5,5–6,5.
Podsumowując, badanie gleby powinno obejmować przede wszystkim:
- odczyn gleby,
- zawartość fosforu,
- zawartość potasu,
- zawartość magnezu,
- a w badaniach rozszerzonych również poziom mikroelementów.
Prawidłowa agrotechnika – jak przygotować glebę pod ziemniaki?
Agrotechnika uprawy ziemniaków to nie tylko głęboka orka i posadzenie bulw. To skomplikowany i wieloetapowy proces, który zaczyna się od precyzyjnego przygotowania stanowiska.
Ziemniak ma niezwykle wysokie wymagania co do struktury gleby – musi być ona luźna, głęboko spulchniona, pozbawiona zagęszczeń (podeszwy płużnej) i odkamieniona. Każdy opór mechaniczny w glebie niesie ryzyko deformacji bulw, co w dzisiejszych czasach oznacza dyskwalifikację towaru przez odbiorców sieciowych.
Choroby i szkodniki ziemniaka – największe zagrożenia plantacji
Najgroźniejsze choroby ziemniaka
Znaczącym wyzwaniem w uprawie ziemniaka pozostaje również ich skuteczna ochrona.
Rośliny są atakowane przez szereg patogenów: od Phytophthora infestans (sprawca zarazy ziemniaka) przez Alternaria spp. (grzyby powodujące alternariozę, głównie Alternaria solani) oraz Rhizoctonia solani (patogena wywołującego rizoktoniozę ziemniaka).
Kolejna grupa to choroby bakteryjne (mokra zgnilizna bulw/czarna nóżka) i wirusowe (wirus liściozwoju, wirus smugowatości, wirusy wywołujące kędzierzawki).
Najgroźniejsze szkodniki ziemniaka
Stonka ziemniaczana
W przypadku szkodników największym zagrożeniem pozostaje stonka ziemniaczana. Wykazuje ona coraz częściej odporność na powszechnie stosowane substancje czynne insektycydów. Każdy profesjonalista wobec tego stosuje preparaty przemiennie i o odmiennym mechanizmie działania, celując w najmłodsze stadia larwalne (L1–L2).
Mszyce
W cieniu stonki „chowają” się jeszcze mszyce będące wektorami chorób wirusowych – szczególnie niebezpieczne na plantacjach nasiennych. W ich zwalczaniu istotny jest również odpowiedni dobór aficydów (pestycydy do zwalczania mszyc).
Drutowce i pędraki
Do nowych zagrożeń przybierających na sile należy zaliczyć drutowce i pędraki. Ich masowy pojaw jest widoczny szczególnie w ostatnich latach – między innymi w obecnym suchym sezonie. Zwalczanie jest jednak coraz trudniejsze, szczególnie po wycofaniu zapraw stosowanych na sadzeniaki.
Obecna sytuacja wymaga więc od plantatorów szczególnej troski o prawidłowy płodozmian oraz wdrażania metod biologicznych. W ochronie chemicznej – i tylko przeciwko drutowcom – pozostały już zaledwie trzy substancje czynne (lambda-cyhalotryna, cypermetryna i teflutryna).
Nawadnianie ziemniaków – czy bez niego można uzyskać dobry plon?
Ziemniak jest gatunkiem o stosunkowo płytkim systemie korzeniowym i wysokich potrzebach wodnych – szczególnie w fazie kwitnienia i tuberyzacji (zawiązywania bulw).
Deficyty opadów w tym okresie skutkują więc utratą plonu ogólnego. Woda wpływa nie tylko na ilość, ale i na jakość plonu.
Znaczące braki wody w kluczowych fazach przyczyniają się do:
- wzrostu występowania parcha zwykłego (w czasie zawiązywania bulw),
- pękania bulw,
- wtórnych wzrostów.
Z kolei nadmiar wody – szczególnie przy wysokich temperaturach – to idealne warunki do rozwoju chorób bakteryjnych.
Występujące najczęściej długotrwałe okresy suszy z gwałtownymi ulewami sprawiają, że uprawa ziemniaków bez nawadniania to obecnie swego rodzaju hazard. Profesjonalne gospodarstwa inwestują w deszczownie szpulowe i mostowe (pivoty), a nawet w nawadnianie kropelkowe. Zarządzanie wodą staje się więc kluczową umiejętnością plantatorów ziemniaka.
Nowoczesne technologie w uprawie ziemniaków
Każdy profesjonalista korzysta obecnie w uprawie ziemniaka z systemów wspomagania decyzji (DSS) czy stacji meteorologicznych. Nie stosuje nawożenia „standardowego”, lecz precyzyjnie uzupełnia braki z wykorzystaniem zmiennego dawkowania (VRA). Ten system oparty jest na mapach zasobności, co pozwala optymalizować koszty i dbać o środowisko. Precyzja liczy się także podczas wysadzania bulw.
Znaczącym ułatwieniem dla gospodarstw jest także telematyka, czyli możliwość całkowicie zdalnego nadzorowania wszystkich maszyn. Technologia umożliwia monitorowanie np. ich lokalizacji czy parametrów wykonywanej pracy. System zbiera, przetwarza i zapisuje wszystkie niezbędne dane, co pozwala na kontrolowanie produkcji i przeprowadzanych zabiegów.
Innowacyjne rozwiązania pozwalają na monitorowanie wzrostu roślin oraz zagrożeń na plantacjach ziemniaka.
Fot. M. Piśny
Hierarchia plonu i jakości
Obecnie plantatorzy nie walczą już o rekordowe plony. Dlaczego? Bo wysoki plon ogólny (np. 50–80 t/ha) nie jest już gwarancją sukcesu. W uprawie i na rynku ziemniaka mamy nową hierarchię wartości.
Teraz liczy się plon handlowy i jakość surowca, czyli gładka, jasna i bez plam skórka oraz brak ciemnienia miąższu. Istotna jest również odpowiednia zawartość suchej masy i skrobi (dla przemysłu) lub właściwy typ kulinarny (dla konsumenta). W przechowalnictwie liczy się natomiast zdolność do długiego przechowywania bez utraty turgoru i bez kiełkowania bulw.
Kontraktacja ziemniaków – jak zapewnić opłacalny zbyt?
Niezwykle ważna jest kontraktacja, czyli gwarancja zbytu, a nie tylko produkcja na wolny rynek. Obecnie towarowa produkcja ziemniaków „w ciemno” może być prostą drogą do bankructwa. Profesjonaliści opierają swój biznes na kontraktacji, zawierając umowy z zakładami przetwórczymi (frytki, chipsy, skrobia) czy grupami producenckimi dostarczającymi towar do marketów.
Kontraktacja daje stabilizację produkcji, ale wymaga jednak ogromnej dyscypliny. Odbiorca przemysłowy narzuca konkretną odmianę, technologię uprawy i rygorystyczne terminy dostaw. Tymczasem wolny rynek (giełdy, handel workowy) to pewna szansa na wyższą cenę w okresie wiosennym. Długie przechowywanie bulw (do marca–kwietnia) wymaga jednak również profesjonalnych przechowalni z kontrolą temperatury i wilgotności. Taka strategia pozostaje jedynie pewnym uzupełnieniem, często obarczonym ogromną zmiennością cenową, która w latach urodzaju nie pokrywa nawet kosztów zbioru.
Polski ziemniak ma potencjał eksportowy i przetwórczy
Polska ma ogromny potencjał eksportowy i przetwórczy. Jesteśmy jednym z największych producentów ziemniaków w Unii Europejskiej, a nasze zakłady przetwórcze należą do najnowocześniejszych na świecie. Szansą jest też rosnący rynek produktów bio oraz ziemniaków o podwyższonych walorach prozdrowotnych (np. odmiany o kolorowym miąższu bogate w antocyjany).
Jakich ziemniaków oczekują konsumenci?
Rynek coraz częściej oczekuje:
- ziemniaków mytych i starannie posortowanych,
- mniejszych opakowań,
- czytelnego oznaczenia typu kulinarnego,
- bulw obranych lub pakowanych próżniowo,
- niskiego poziomu pozostałości środków ochrony roślin,
- certyfikowanej i identyfikowalnej produkcji.
Rosnące wymagania konsumentów narzucają plantatorom ziemniaków pewne oczekiwania, takie jak: małe opakowania, bulwy myte, a nawet obrane i zapakowane próżniowo.
Należy też wspomnieć, że szczególną uwagę zwraca się na typ odmiany, np. odmiana typu A (sałatkowa) po ugotowaniu nie rozsypuje się na talerzu.
Liczy się również bezpieczeństwo produktu, czyli minimalna dozwolona ilość pozostałości środków ochrony roślin, a najlepiej zerowa. To wymusza na rolnikach inwestycje w nowoczesne linie do sortowania, mycia i pakowania oraz certyfikację gospodarstw (np. GlobalGAP).
Czy ziemniak jest obecnie uprawą dla profesjonalistów?
Zdecydowanie tak. Wysokie „progi wejścia”, ogromne koszty operacyjne i rygory jakościowe sprawiają, że amatorzy i gospodarstwa nieposiadające specjalistycznej wiedzy, maszyn i narzędzi powoli wycofują się z tego rynku. Dla tych jednak, którzy podejmą wyzwanie i postawią na profesjonalizm, ziemniak pozostaje mimo wszystko jedną z najbardziej dochodowych i satysfakcjonujących upraw w polskim rolnictwie.
Fot. M. Piśny
Jak zwiększyć opłacalność uprawy ziemniaków?
Inwestycje
- zakup nowoczesnych maszyn (sadzarki precyzyjne, kombajny z separatorami kamieni)
- zakup systemów nawadniania
- inwestycje w profesjonalne przechowalnie z kontrolą atmosfery
Genetyka
- niezbędne stosowanie kwalifikowanego materiału sadzeniakowego
- wybór nowoczesnych odmian
- sadzenie „własnych” bulw przez kilka lat z rzędu to pewny spadek plonu i nagromadzenie chorób wirusowych
Pokora i nauka
Ziemniak co roku uczy nas czegoś nowego, dlatego profesjonalista to ten, który potrafi wyciągać wnioski z porażek i nieustannie aktualizuje swoją wiedzę agronomiczną.
