Szkodniki buraka i ziemniaka, żerując zarówno na nadziemnych, jak i podziemnych częściach roślin, mogą poważnie obniżać wielkość i jakość plonu, a w skrajnych przypadkach nawet całkowicie zniszczyć plantację. W ostatnich latach pojawiają się także nowe zagrożenia, z którymi musi zmierzyć się nowoczesna, integrowana ochrona roślin. Poznaj najgroźniejsze szkodniki buraka i ziemniaka oraz metody ich zwalczania.
Najgroźniejsze szkodniki ziemniaka
Stonka ziemniaczana – największy szkodnik liści ziemniaka
Od lat za najbardziej znanego i mającego największy gospodarczo wpływ szkodnika ziemniaka uważana jest stonka ziemniaczana.
Występuje corocznie i powszechnie na plantacjach ziemniaka. W ostatnich latach wzrasta problem odporności stonki na niektóre substancje czynne insektycydów, co utrudnia walkę z tym szkodnikiem.
Chrząszcze pojawiają się po przezimowaniu, zwykle gdy temperatura gleby wzrośnie do 15°C, choć okres ich pojawu może być rozciągnięty w czasie. Samice składają zazwyczaj po 400–600 jaj, a larwy po wylęgu od razu rozpoczynają żerowanie. Te najmłodsze wygryzają w liściach niewielkie otwory, natomiast starsze stadia i dorosłe chrząszcze niszczą liście aż po główne nerwy, a następnie zjadają ogonki liściowe i całe pędy, powodując całkowite gołożery.
Drutowce, pędraki i rolnice – zagrożenie dla bulw i korzeni
Na plantacjach ziemniaków znaczenie gospodarcze, szczególnie wyraźne w ostatnich kilkunastu latach, mają szkodniki glebowe:
- drutowce,
- pędraki,
- lenie,
- rolnice.
Drutowce to larwy chrząszczy sprężykowatych. Uszkadzają one system korzeniowy ziemniaka, podziemne pędy oraz bulwy, wewnątrz których powodują głębokie wżery i kanały.
Podobne uszkodzenia podziemnych części ziemniaka powodują pędraki, czyli larwy chrząszczy chrabąszczowatych i rutelowatych, larwy muchówek – lenia marcowego i ogrodowego oraz gąsienice rolnic, które dodatkowo mogą żerować na powierzchni na liściach ziemniaka. Główne przyczyny wzrostu negatywnego wpływu szkodników glebowych to ograniczenia zabiegów agrotechnicznych, uprawa po ugorach lub w ich pobliżu i rozdrobnienie gospodarstw.
Mszyce i skoczki – wektory groźnych wirusów ziemniaka
Kolejną grupą szkodników, dotkliwą zwłaszcza na plantacjach nasiennych ziemniaka, są mszyce. Na plantacjach ziemniaka może występować kilka gatunków mszyc.
Wśród nich są gatunki typowo „ziemniaczane”, np. mszyca brzoskwiniowa, mszyca szakłakowo-ziemniaczana i mszyca kruszynowo-ziemniaczana. Występują także niemniej ważne, tzw. mszyce „nieziemniaczane”, a wśród nich mszyca burakowa, które często przewyższają liczebnością mszyce „ziemniaczane”.
Mszyce, zasiedlając i wysysając soki głównie z liści ziemniaka, powodują ich skręcanie i zasychanie. Są także wektorami wirusów liściozwoju ziemniaka (PLRV), wirusa Y ziemniaka (PVY) oraz wirusów M (PVM) i S (PVS).
Podobne szkody mogą powodować występujące na plantacjach ziemniaka skoczki, głównie sześciorek, ziemniaczak i czarnoplamek.
Przędziorek chmielowiec i nicienie – wyzwania w uprawie ziemniaka
W ostatnich latach lokalnie pojawia się przędziorek chmielowiec – niewielki, ale występujący często w bardzo dużej liczebności pajęczak. Przędziorki żerują najczęściej na dolnej stronie liści, nakłuwając je i wysysając z tkanek sok. Pomiędzy roślinami przemieszczają się po oprzędzie, od brzegów w głębsze obszary uprawy.
Niezwykle ważną grupą szkodników ziemniaka są nicienie:
- mątwik ziemniaczany,
- mątwik agresywny,
- niszczyk ziemniaczak,
- guzak północny.
Ponieważ wiele gatunków nicieni ziemniaczanych to szkodniki kwarantannowe, dodatkowe straty wynikają z utrudnienia eksportu oraz wykluczenia z uprawy poddanych kwarantannie zamątwiczonych pól.
Rośliny ziemniaka w części nadziemnej nie wykazują objawów porażenia przez nicienie, choć może o tym świadczyć zahamowany wzrost czy gorzej wykształcone, pofałdowane liście. Objawy obecności nicieni w zależności od gatunku występują na korzeniach (kulki, wyrośla) i bulwach ziemniaka – plamy na powierzchni bądź gąbczasta tkanka na przekroju. Często uszkodzone przez nicienie tkanki są źródłem wtórnych infekcji grzybowych i bakteryjnych.
Znaczenie szkodników ziemniaków w zależności od przeznaczenia bulw
| Szkodnik | Sadzeniaki | Konsumpcyjne | Przemysłowe | Frytki i chipsy |
|---|---|---|---|---|
| Drutowce | +++ | ++ | + | +++ |
| Lenie | ++ | ++ | + | +++ |
| Mszyce | +++ | ++ | ++ | ++ |
| Nicienie | +++ | + | + | + |
| Pędraki | +++ | ++ | ++ | +++ |
| Przędziorki | +(+) | +(+) | +(+) | +(+) |
| Rolnice | ++ | +++ | ++ | +++ |
| Skoczki | ++ | + | + | + |
| Stonka ziemniaczana | ++ | ++ | ++ | ++ |
Szkodniki buraka cukrowego – które powodują największe straty?
Burak przez cały okres wegetacji jest narażony na uszkodzenia powodowane przez szkodniki, które mogą obniżać plon nawet o 30%. Najgroźniejsze są te, które występują we wczesnych fazach rozwoju, ponieważ przy punktowym wysiewie buraka mogą doprowadzić do znacznej redukcji obsady roślin na plantacji.
Okres wschodów buraka to zagrożenie plantacji przez szkodniki glebowe – drutowce, pędraki i rolnice. Żerują, uszkadzając korzenie, a czasami nawet kiełkujące nasiona. Starsze gąsienice rolnic mogą uszkadzać także nadziemne części roślin lub wciągać młode siewki w całości pod powierzchnię i tam je zjadać.
Szarek komośnik – coraz większy problem plantacji buraka
Przykładem szkodnika, który stosunkowo od niedawna mocno daje się we znaki plantatorom buraka, zwłaszcza w południowo-wschodnich rejonach kraju, jest szarek komośnik. Te chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych żerują na wschodach buraka, zjadając liście i ogonki liściowe. W przypadku masowego pojawu ich żerowanie prowadzi do znacznych ubytków w zasiewach (szczególnie od brzegów plantacji) i konieczności przesiewania.
Pchełka burakowa i drobnica burakowa – zagrożenie dla młodych roślin
Młode siewki buraków w fazie pierwszych liści właściwych może atakować pchełka burakowa. Chrząszcze pchełek wygryzają w liściach otwory, a silnie uszkodzone rośliny mogą zamierać. Podczas suszy i chłodniejszych dni zagrożenie jest większe, ponieważ rozwój buraka jest wolniejszy.
W północnych rejonach uprawy buraka zagrożeniem może być drobnica burakowa, powodująca największe szkody w okresie od kiełkowania do fazy 2 par liści właściwych. Chrząszcze powodują deformacje liścieni i uszkadzają szyjkę korzeniową oraz hypokotyl, co prowadzi do przerwania wiązek przewodzących i osłabienia lub zamierania siewek.
Mszyce, śmietki i pluskwiaki – szkodniki liści buraka
Kolejną ważną grupą szkodników buraków są mszyce, głównie burakowa i mniej liczna – brzoskwiniowa.
Zasiedlają one już najmłodsze liście w rozecie, a w dalszych fazach wzrostu ich kolonie mogą pokrywać całą powierzchnię blaszek liściowych. Oprócz szkód bezpośrednich, polegających na wysysaniu soków z tkanek, mszyce na burakach mogą przenosić wirusy, m.in. żółtaczki buraka (BYV) i łagodnej żółtaczki buraka (BMYV).
Liście buraka mogą także uszkadzać larwy śmietek – burakowej i ćwiklanki, które żerują pomiędzy górną i dolną skórką, wygryzając miękisz, przez co znacznie zredukowana jest powierzchnia asymilacyjna liści.
W niektórych rejonach kraju szkody powoduje pluskwiak – płaszczyniec burakowy, choć szkody powodowane przez bezpośrednie żerowanie larw i dorosłych osobników tego szkodnika mają znaczenie tylko w przypadku masowego pojawu. Dorosłe płaszczyńce mogą przenosić wirusy powodujące chorobę – kędzierzawkę płaszczyńcową, której główne objawy to zahamowanie wzrostu i marszczenie blaszek liściowych i obniżenie zawartości cukru w korzeniach.
Lokalnie szkody może wyrządzać inny gatunek pluskwiaka – tarczyk mgławy, którego larwy i osobniki dorosłe wygryzają w liściach nieregularne otwory, obniżając ich powierzchnię asymilacyjną.
Gąsienice, przędziorek i nicienie – szkodniki ograniczające plon korzeni
Do znacznej redukcji liści buraka mogą przyczyniać się żarłoczne gąsienice motyli – błyszczki jarzynówki i piętnówek, zwłaszcza gdy żerują po kilka na jednej roślinie.
Największe straty mają miejsce, kiedy zaatakowane zostaną młode rośliny. W ostatnich latach coraz częściej notowane są masowe pojawy przędziorka chmielowca, któremu sprzyja sucha i ciepła pogoda. Pojedynczy osobnik jest ledwie widoczny gołym okiem, ale szkody na plantacji wyrządzają miliony tych pajęczaków, przemieszczając się pomiędzy roślinami na przędzy. Początkowe objawy żerowania tego szkodnika to niewielkie, początkowo srebrzyste, z czasem żółte plamki. Przy silnym porażeniu rośliny mogą całkowicie zamierać, a straty w plonie dochodzić do 25%.
Problemem dla plantatorów buraków mogą być także nicienie – mątwik burakowy i guzak północny. Porażone rośliny wolniej rosną i są bardziej wrażliwe na niekorzystne warunki środowiskowe, takie jak susza, bądź stosowane herbicydy. W warunkach suszy i ciepłej pogody straty w plonie są większe i mogą dochodzić do 25%.
Jak skutecznie zwalczać szkodniki buraka i ziemniaka?
Przestrzeganie podstawowych zalecań agrotechnicznych ma istotne znaczenie i jest podstawą skutecznych programów ochrony roślin. Uproszczenia uprawy czy płodozmianu to główne czynniki zwiększające ryzyko masowego pojawu szkodników glebowych, szczególnie ważnych w produkcji ziemniaków i buraków.
Przestrzeganie dostatecznej izolacji przestrzennej pomiędzy tegoroczną i ubiegłoroczną uprawą czy regulacja zachwaszczenia to także skuteczne, niechemiczne sposoby ograniczania presji szkodników. Ważnym aspektem integrowanej ochrony roślin jest właściwy dobór odmian, co przyczynia się nie tylko do osiągnięcia lepszego jakościowo i ilościowo plonu, ale także do ograniczenia ochrony chemicznej.
Monitoring plantacji podstawą ochrony
Chemiczne zwalczanie szkodników musi poprzedzać systematyczny monitoring własnej plantacji i stwierdzenie, że dany szkodnik przekroczył próg ekonomicznej szkodliwości. Na większych plantacjach zwalczanie można przeprowadzić w pasie brzegowym, co ograniczy chemizację i tym samym zmniejszy koszty ochrony, ale wyłącznie po dokładnym monitoringu.
Kiedy wykonywać zabiegi insektycydowe?
Istotnym czynnikiem wpływającym na skuteczność zwalczania jest optymalna temperatura działania danego insektycydu, którą należy mierzyć bezpośrednio na plantacji. Podczas wykonywania chemicznych zabiegów ochrony trzeba pamiętać o bezpieczeństwie pszczół i innych zapylaczy, dlatego przede wszystkim należy zwrócić szczególną uwagę na toksyczność oraz okres prewencji, a zabiegi wykonywać po zakończeniu oblotu pszczół, najlepiej w godzinach wieczornych lub nocnych. Skutecznością w ograniczaniu szkodników w początkowych fazach wzrostu buraka wykazuje się aktualnie zarejestrowana zaprawa nasienna.
Progi szkodliwości i terminy obserwacji szkodników ziemniaka i buraka
| Szkodnik | Termin obserwacji | Próg szkodliwości |
|---|---|---|
| ZIEMNIAK | ||
| Drutowce | Przed sadzeniem | 10–20 larw na 1 m² |
| Mątwik ziemniaczany | Przed sadzeniem | Do 10 jaj z żywymi larwami na 1 g gleby |
| Mszyce | Po wschodach roślin |
Wektory chorób wirusowych – pierwsze uskrzydlone mszyce na plantacji nasiennej – zabieg interwencyjny 5–10 mszyc na 100 liści – plantacje nasienne 10–20 mszyc na 100 liści – plantacje produkcyjne 500 mszyc na 100 liści – szkodnik bezpośredni |
| Pędraki | Przed sadzeniem | 4–5 pędraków na 1 m² |
| Rolnice | Przed sadzeniem | 6 gąsienic na 1 m² |
| Stonka ziemniaczana | Po wschodach roślin | 10 złóż jaj na 10 roślin lub 15 larw na 1 roślinie, lub 1–2 chrząszczy zimujących na 25 roślinach |
| BURAK | ||
| Błyszczka jarzynówka | Od czerwca | 5–8 gąsienic/m² w fazie zwierania międzyrzędzi (BBCH 31–35) lub 25% uszkodzonych roślin |
| Drobnica burakowa | Od wschodów do fazy 4 liści | 20% opanowanych roślin |
| Drutowce | Od początku okresu wegetacji | 5–8 osobników/m² |
| Mątwik burakowy | Od początku okresu wegetacji | 500 jaj i larw / 100 g gleby |
| Mszyca burakowa | Od fazy 3–4 liści | Co najmniej 15% zasiedlonych roślin lub 15 mszyc nieuskrzydlonych na roślinę; mszyce-wektory – pierwsze uskrzydlone mszyce |
| Pędraki | Od początku okresu wegetacji | 5–6 osobników/m² |
| Pchełka burakowa | Od wschodów do fazy 4–5 liści | 5–10 chrząszczy/m² |
| Rolnice | Od czerwca | 6 gąsienic stadium L1 i L2/m² |
| Śmietka ćwiklanka | Od maja |
4 jaja lub miny/roślinę w fazie 2 liści właściwych (BBCH 12) 8 jaj lub min/roślinę w fazie 2 liści właściwych (BBCH 14) >20 jaj lub min/roślinę w fazie 6 liści właściwych (BBCH 16) |
| Szarek komośnik | Od początku wschodów | 1 chrząszcz / 10 m² |
