Autorzy: Dr hab. Przemysław Strażyński, dr Ewa Jajor, prof. dr hab. Marek Mrówczyński, IOR–PIB w Poznaniu

Obok zbóż, w tym kukurydzy, rzepak jest czołową uprawą w Polsce, choć powierzchnia jego zasiewów w 2024 r. w porównaniu z poprzednim zmalała o ok. 100 tys. ha. Część producentów rzepaku ozimego decyduje się na jego uprawę w systemie integrowanej produkcji.

Płatności w ramach ekoschematu do integrowanej produkcji roślin są przyznawane, jeżeli rolnik prowadzi uprawy roślin zgodnie z metodykami IP zatwierdzonymi przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Metodyki IP dla roślin rolniczych opracowuje IOR–PIB przy współudziale instytutów badawczych, uczelni wyższych, COBORU oraz GIORiN. Zawierają one m.in. listę zabiegów i czynności obligatoryjnych z wymagalnością 100%. Poniżej znajduje się wykaz poszczególnych punktów z tej listy wraz z syntetycznym opisem najważniejszych zagadnień. Realizację wszystkich wymogów z listy obligatoryjnych czynności i zabiegów w systemie integrowanej produkcji należy udokumentować w notatniku integrowanej produkcji roślin.

Wykaz poszczególnych punktów z listy zabiegów i czynności obligatoryjnych z wymagalnością 100%:

1. Stosowanie co najmniej 4-letniej przerwy w uprawie rzepaku w płodozmianie

Najistotniejszą cechą przedplonu rzepaku ozimego jest wczesny termin zbioru, ponieważ tylko wystarczająco wcześnie zebrany przedplon umożliwia terminowe przygotowanie roli pod zasiew. Przedplonami spełniającymi te wymagania są wczesne i średnio wczesne grochy, bobowate wieloletnie (koniczyny, lucerny) i mieszanki koniczyn z trawami zaorane po pierwszym pokosie. Za dobre przedplony uznawane są także wczesne ziemniaki oraz ozime i jare mieszanki pastewne. Duży udział zbóż w strukturze zasiewów (ok. 70%) zmusza, niestety, do uprawy rzepaku po najgorszych przedplonach, jakimi są zboża. Wśród zbóż najlepszą wartość przedplonową ma jęczmień ozimy, a następnie jęczmień jary i żyto ozime.

2. Nieuprawianie roślin z rodziny kapustowatych jako plon główny i poplon

Nadmierny udział rzepaku ozimego w zmianowaniu zwiększa liczebność szkodników i nasilenie sprawców chorób. Ponadto sprzyja kompensacji uciążliwych chwastów, a także masowemu pojawianiu się samosiewów rzepaku. Z tych względów przerwa w uprawie na tym samym polu musi wynosić co najmniej 4 lata, a maksymalny udział rzepaku w płodozmianie nie może przekraczać 25%. W przypadku wystąpienia sprawcy kiły kapusty rzepak należy uprawiać po 7–9 latach. Wysiew odmian odpornych/tolerancyjnych na porażenie przez sprawcę kiły kapusty pozwala zachować 4-letnią przerwę w uprawie rzepaku.

3. Dobór odmian rekomendowanych przez COBORU

Wybór odpowiedniej odmiany jest jednym z najważniejszych czynników w integrowanej produkcji. Badania prowadzone w ramach porejestrowego doświadczalnictwa odmianowego (PDO) umożliwiają ocenę plonowania oraz wartości gospodarczej dostępnych odmian. Warunki prowadzenia doświadczeń są zbliżone do wymogów stawianych przez rolnictwo integrowane, a uzyskane dla poszczególnych odmian wyniki zdecydowanie mogą stanowić cenną informację dla rolników chcących gospodarować w tym systemie. Szczegółowe informacje na temat odmian rekomendowanych do IP przez COBORU można znaleźć w wykazie na stronie COBORU. W przypadku zastosowania odmiany ze Wspólnotowego katalogu odmian roślin rolniczych (CCA) producent będzie musiał uzasadnić wybór tej odmiany zgodnie z celami integrowanej produkcji roślin. Obecnie producenci mają spory wybór odmian rzepaku o podwyższonej odporności/tolerancji m.in. na sprawców kiły kapusty, suchej zgnilizny kapustnych oraz żółtaczki rzepy.

4. Wykonanie po zbiorze przedplonu zespołu zabiegów uprawowych

Sposób uprawy roli pod rzepak ozimy jest zależny od gatunku rośliny przedplonowej, a tym samym od czasu, jaki pozostaje od jej zbioru do siewu rzepaku. Klasyczne przygotowanie roli polega na wykonaniu pełnego zespołu upraw pożniwnych, który obejmuje podorywkę i jej pielęgnację oraz uprawy przedsiewne, na które składa się orka siewna i zabiegi doprawiające. Szczegóły dotyczące terminów, parametrów oraz sposób przygotowania gleby w przypadku konkretnych przedplonów znajdują się w metodyce.

5. Stosowanie kwalifikowanego i zaprawionego materiału siewnego i wykonanie siewu w odpowiednim dla danego rejonu terminie, z właściwą normą i parametrami siewu

Do siewu należy używać wyłącznie materiału siewnego kategorii „kwalifikowany” lub standard równoważny oraz przechowywać do kontroli dowody zakupu nasion i etykiety. Rzepak ozimy należy wysiewać w optymalnym terminie dla danego rejonu uprawy. Jednak z niezależnych przyczyn (głównie pogodowych) czasami zachodzi konieczność przyspieszenia lub opóźnienia terminu siewu o kilka dni. Szczegółowe informacje dotyczące terminów i parametrów siewu w zależności od warunków klimatyczno-glebowych oraz potencjalne negatywne skutki dopuszczalnych odstępstw od tych zasad zostały szczegółowo opisane w treści metodyki.

6. Wykonywanie badania pH gleby i zawartości głównych składników pokarmowych (NPK, S) zgodnie z cyklami wskazanymi w metodyce potwierdzone dokumentami

W celu zapewnienia roślinom rzepaku odpowiedniego odczynu gleby należy regularnie (raz na 4 lata) wykonywać badanie pH gleby. Obok odczynu gleby bardzo ważnym warunkiem, którego spełnienie jest konieczne do prawidłowego rozwoju rzepaku, jest systematyczna ocena stanu zasobności warstwy ornej gleby w przyswajalne składniki mineralne. Polega ona na bardzo starannym pobraniu reprezentatywnej próbki z pola i przeprowadzeniu analizy zasobności składników mineralnych w stacjach chemiczno-rolniczych lub innych akredytowanych jednostkach. W integrowanej produkcji badanie gleby przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 4 lata (i potwierdza się dokumentami).

7. Stosowanie w odpowiednich terminach i dawkach nawożenia makro- i mikroelementami w zależności od typu i pH gleby po uprzednim przeprowadzeniu bilansu składników pokarmowych potwierdzone dokumentami

Każda metodyka (w tym rzepaku) zawiera obszerny rozdział zawierający szczegółowe informacje z zakresu stosowania nawożenia makro- i mikroskładnikami. W integrowanej produkcji nawożenie ustala się na podstawie bilansu składników pokarmowych przed każdą uprawą. Co ważne, w systemie integrowanej produkcji zabrania się stosowania w celach nawozowych osadów pościekowych i pofermentacyjnych oraz innych o nieznanym składzie z uwagi na niebezpieczeństwo wprowadzenia do wtórnego obiegu niemonitorowanych substancji niebezpiecznych, które mogą być kumulowane w procesie ich wytwarzania.

8. W chemicznej regulacji zachwaszczenia właściwe zastosowanie powschodowe jesienią herbicydu w odpowiedniej dawce, z uwzględnieniem poziomu wrażliwości chwastów i progów szkodliwości

Poza wskazanymi w punkcie wytycznymi, właściwe powschodowe zastosowanie herbicydu musi także uwzględniać termin stosowania, temperaturę i wilgotność, dobór herbicydu (z uwagą na strategię antyodpornościową), wysokość dawki dostosowaną do fazy rozwojowej chwastów oraz dodatek adiuwantów i kondycjonerów.

9. Monitorowanie (minimum raz w tygodniu) od momentu wschodów do początku dojrzewania występowania chorób (sucha zgnilizna kapustnych, czerń krzyżowych, kiła kapusty, szara pleśń, zgnilizna twardzikowa, wirus żółtaczki rzepy i inne)

Intensywność występowania chorób i potencjalne straty przez nie powodowane zależą od wielu czynników, m.in. od struktury populacji i biologii danego patogena, formy rzepaku, uprawianych odmian, warunków klimatycznych, a także od stosowanych metod uprawy, ochrony roślin i zależności między tymi czynnikami. Dlatego konieczna jest znajomość źródeł pierwotnych infekcji, czyli miejsc, w których bytuje patogen i z których dokonuje pierwotnego porażenia. Warunkiem prawidłowego określenia zagrożenia ze strony agrofagów jest też wiedza dotycząca warunków, w których najszybciej rozwijają się sprawcy chorób. Szczegółowe informacje z tego zakresu zawarte są w metodyce. W celu ograniczenia strat w uprawach rzepaku w okresie wegetacji minimum raz w tygodniu powinno prowadzić się monitorowanie upraw (od momentu wschodów) pod kątem występowania objawów chorób. Szczegóły dotyczące terminów i sposobów monitorowania sprawców chorób opisane są w metodyce.

10. Monitorowanie (minimum raz w tygodniu) od momentu wschodów do początku dojrzewania występowania szkodników (śmietka kapuściana, mszyce, pchełki, chowacze, słodyszek rzepakowy, pryszczarek kapustnik i inne) z zastosowaniem właściwych metod (bezpośrednia lustracja roślin, żółte naczynia itp.)

Monitorowanie obecności szkodników na plantacji czy powodowanych przez nie uszkodzeń to bardzo istotny element integrowanej ochrony i produkcji roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji i w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Monitoring jest podstawą progów ekonomicznej szkodliwości, czyli kluczowego elementu ochrony chemicznej. W związku z tym w IP rzepaku w okresie wegetacji minimum raz w tygodniu powinno prowadzić się monitoring upraw pod kątem występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Przykładowo – żółte naczynia są elementem niezbędnym, ponieważ na wynikach tych odłowów oparte są progi szkodliwości dla śmietki kapuścianej, chowacza galasówka i chowaczy łodygowych. Szczegółowe informacje dotyczące terminów i sposobów monitorowania szkodników znajdują się w metodyce.

Żółte naczynie na szkodniki rzepaku możesz kupić w sklepie Agro Profil!

11. Stosowanie środków ochrony roślin wyłącznie z wykazu środków zalecanych w integrowanej produkcji rzepaku

Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym programem ochrony rzepaku w integrowanej produkcji. Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Z kolei wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod tym adresem.

12. Stosowanie środków ochrony roślin po przekroczeniu wartości progu szkodliwości dla chorób i szkodników z wykorzystaniem systemu prognozowania (SPEC) i (lub) Platformy Sygnalizacji Agrofagów

Podstawowym wymogiem dotyczącym zwalczania organizmów szkodliwych w IP (podobnie zresztą jak w obowiązującej wszystkich profesjonalnych producentów integrowanej ochronie) jest zwalczanie po przekroczeniu wartości progu szkodliwości dla sprawców chorób oraz szkodników – także z wykorzystaniem Platformy Sygnalizacji Agrofagów lub innych dostępnych systemów wspomagania decyzji, np. SPEC. Producenci rzepaku mają do dyspozycji narzędzia pomocne w określeniu zagrożenia ze strony agrofagów, m.in. sprawców suchej zgnilizny kapustnych i zgnilizny twardzikowej. Niezbędna jest też znajomość agrofagów, ich biologii oraz powodowanych objawów i uszkodzeń, a także systematyczna kontrola certyfikowanej plantacji i monitoring pod kątem ich występowania i nasilenia odpowiednimi metodami (narzędziami) i we właściwych terminach (opisanych w metodykach IP).

13. Włączenie do programu ochrony przed chorobami i szkodnikami preparatów mikrobiologicznych (przynajmniej jeden z zabiegów powinien być wykonany preparatem mikrobiologicznym)

Ochrona plantacji rzepaku ozimego koncentrująca się na metodach biologicznych musi obejmować działania niechemiczne (profilaktyczne) oraz stosowanie aktualnie dostępnych biologicznych środków ochrony. Oczywiście pod warunkiem, że w danej uprawie i na danego agrofaga są takie aktualnie zarejestrowane (w rzepaku ozimym są) oraz istnieje konieczność ich zastosowania (przekroczony próg szkodliwości). Wymóg zostanie też spełniony w przypadku zastosowania biologicznej zaprawy nasiennej lub przedsiewnego zastosowania środka. Istotne są także działania w kierunku poprawy bioróżnorodności w danym gospodarstwie, np. przez pasy kwietne czy zadrzewienia śródpolne.

14. W przypadku wykonania więcej niż jednego zabiegu należy stosować rotacyjnie substancje czynne środków ochrony roślin z różnych grup chemicznych w celu zapobiegania zjawisku uodparniania się agrofagów (chwastów, szkodników i patogenów) z uwzględnieniem zakresu ochrony w poprzednich sezonach

Problem występowania odporności agrofagów obserwowany jest corocznie i z czasem się nasila, co w oczywisty sposób obniża efektywność zwalczania. Głównym powodem takiej sytuacji jest jednostronne stosowanie s.cz. należących do tej samej grupy chemicznej o identycznym (lub zbliżonym) mechanizmie działania. W związku z tym należy stosować je przemiennie, biorąc pod uwagę s.cz. stosowane w poprzednich kilku latach.

15. Umieszczenie „domków” dla murarek lub kopców dla trzmieli w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk

Ogólnie przyjmuje się, że w 30% rzepak jest obcopylny, a w 70% samopylny. W obcozapyleniu rzepaku największe znaczenie mają owady. Rzepak jest odwiedzany przez dużą liczbę gatunków zapylających, wśród których dominują pszczoły dziko żyjące (m.in. murarki i trzmiele). Szacuje się, że na skutek udziału pszczół w zapylaniu rzepaku, w zależności od warunków pogodowych w okresie kwitnienia, następuje wzrost plonu nasion od 10 do 30%. Oprócz zwiększenia plonów rzepaku, zapylanie kwiatów przez pszczoły wpływa korzystnie na jakość nasion. Dzikie owady zapylające są często bardziej wydajnymi zapylaczami niż pszczoły miodne. W celu zapewnienia ich rozwoju w agrocenozach, a tym samym zwiększenia wydajności zapylania, należy w obrębie uprawy umieścić „domki” dla murarek lub kopce dla trzmieli (wysypany worek torfu).

16. Stworzenie odpowiednich warunków do obecności ptaków drapieżnych, tj. ustawienie tyczek spoczynkowych w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk

W ograniczaniu drobnych ssaków (gryzoni, zajęcy) oraz ptaków (mogących wyjadać nasiona po siewie) skuteczne są ptaki drapieżne bytujące w pobliżu plantacji. Aby umożliwić im obserwację, należy wzdłuż plantacji co kilkadziesiąt metrów rozmieścić tyczki spoczynkowe o wysokości minimum 3 m. Jest to wymóg obowiązkowy, pomimo występowania w pobliżu plantacji np. naturalnych wzniesień, drzew, słupów energetycznych itp.

17. Prowadzenie uprawy w sposób ograniczający do minimum potrzebę zwalczania chwastów, bez zabiegu desykacji przed zbiorem

W IP rzepaku wykluczone jest stosowanie glifosatu do desykacji i zwalczania chwastów przed zbiorem.