Wyka płotowa występuje na polskich łąkach, przydrożach i obrzeżach pól, ale rzadko traktowana jest jako roślina o większym znaczeniu gospodarczym. Tymczasem ta wieloletnia roślina bobowata ma interesujące właściwości pastewne, a jej potencjał jest przedmiotem badań europejskich naukowców. Czy wyka płotowa może znaleźć szersze zastosowanie w produkcji pasz dla zwierząt gospodarskich?
Jak wygląda i gdzie występuje wyka płotowa?
Wyka płotowa (Vicia sepium L.) jest wieloletnią rośliną należącą do rodziny bobowatych (Fabaceae). W Polsce występuje pospolicie, przede wszystkim na łąkach, obrzeżach lasów, w zaroślach i przy drogach. Spotykana jest również na użytkach zielonych, gdzie stanowi naturalny składnik runi.
Roślina wytwarza wiotkie, rozgałęzione łodygi, które mogą osiągać około metra długości. Dzięki wąsom czepnym wspina się po sąsiednich roślinach, wykorzystując ich pędy jako podporę. Liście są pierzasto złożone, najczęściej z kilku par jajowatych listków. Charakterystyczną cechą wyki płotowej są fioletowe, niekiedy lekko czerwonawe kwiaty, zebrane zwykle po 2–5 w krótkie grona. Kwitnienie przypada przede wszystkim na okres od maja do lipca, a po przekwitnięciu rozwijają się strąki zawierające nasiona. W przeciwieństwie do jednorocznej wyki siewnej wyka płotowa jest byliną, która może odrastać w kolejnych sezonach wegetacyjnych.
Czy wyka płotowa jest wartościową rośliną pastewną?
Choć wyka płotowa nie należy do najpopularniejszych roślin uprawianych na paszę, jej wartość użytkowa jest stosunkowo wysoka. W polskich Normatywach Produkcji Rolniczej, opracowanych przez Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, gatunek ten otrzymał 7 punktów w klasyfikacji wartości użytkowej roślin użytków zielonych (Lwu). W zastosowanej skali oznacza to dobrą wartość użytkową – dla porównania wyka ptasia uzyskała 6 punktów, natomiast koniczyna łąkowa, koniczyna biała i tymotka łąkowa znalazły się w najwyższej klasie, otrzymując po 10 punktów.
Również niemiecki Bawarski Instytut Rolnictwa (LfL) zalicza wykę płotową do wartościowych gatunków występujących na użytkach zielonych. W jego materiałach roślina została wymieniona wśród gatunków dobrze utrzymujących się przy niewielkiej częstotliwości użytkowania, a jedną z największych zalet wyki płotowej jest jej potencjał jako składnika paszy objętościowej dla przeżuwaczy. Jako przedstawiciel roślin bobowatych może wzbogacać skład botaniczny runi i uzupełniać występujące w niej trawy. Nie oznacza to jednak, że wyka płotowa może bezpośrednio zastąpić koniczynę czy lucernę w intensywnej produkcji pasz, ponieważ jej wartość pokarmowa jest obiecująca, ale przydatność do wielkoobszarowej uprawy oraz stabilność plonowania wymagają dalszej oceny.
Naukowcy sprawdzili wykę płotową w doświadczeniach polowych
Interesujących informacji dostarczają badania prowadzone przez Swedish University of Agricultural Sciences (SLU). Naukowcy analizowali możliwości wykorzystania rodzimych, dziko występujących gatunków bobowatych w mieszankach przeznaczonych do produkcji paszy dla przeżuwaczy. W doświadczeniu założonym w 2021 roku w północnej Szwecji oceniano między innymi wykę płotową, wykę ptasią i groszek łąkowy, a rośliny uprawiano w mieszankach z tymotką łąkową, stosując trzy systemy użytkowania: Jeden, dwa lub trzy pokosy w sezonie.
Wyniki opublikowane w 2025 roku na łamach Grassland Science in Europe wskazały, że wyka płotowa wyróżniała się korzystną strawnością materii organicznej oraz stosunkowo niską zawartością włókna neutralnodetergentowego (NDF) w porównaniu z częścią badanych gatunków. W pierwszym pokosie systemu jednokośnego w 2022 roku laboratoryjnie określona strawność materii organicznej wyki płotowej wyniosła około 764 g/kg suchej masy, podczas gdy dla koniczyny czerwonej było to około 637 g/kg. W 2023 roku wartości te były bardziej zbliżone i wynosiły odpowiednio około 753 i 734 g/kg suchej masy.
Wyniki te nie oznaczają, że wyka płotowa zawsze przewyższa koniczynę pod względem wartości pokarmowej, ale pokazują, że w określonych warunkach jej parametry mogą być porównywalne z uznanymi gatunkami pastewnymi. Co ciekawe, wyka płotowa zakwitła we wszystkich trzech badanych systemach częstotliwości zbioru, a to dodatkowa zaleta w przypadku wielogatunkowych użytków zielonych, na których istotne jest utrzymanie roślin kwitnących.
Wyka płotowa na łąki czy pastwiska?
Nie każda roślina o dobrej wartości pastewnej nadaje się w jednakowym stopniu do koszenia i wypasu, a w przypadku wyki płotowej różnice te są szczególnie istotne. Bawarski Instytut Rolnictwa wskazuje, że wyka płotowa i ptasia wykazują umiarkowaną do dobrej tolerancję na koszenie, ale źle znoszą użytkowanie pastwiskowe, a powtarzające się zgryzanie przez zwierzęta może prowadzić do stopniowego ograniczania ich udziału w runi.
Znacznie korzystniejsze warunki dla wyki płotowej mogą występować na łąkach użytkowanych mniej intensywnie. Austriackie materiały doradztwa rolniczego wymieniają wyki wśród wartościowych roślin paszowych spotykanych na łąkach koszonych dwa lub trzy razy w roku. Z punktu widzenia gospodarstwa oznacza to, że wyka płotowa ma większy potencjał w użytkowaniu kośnym niż na intensywnie wypasanych pastwiskach.
Jakich warunków potrzebuje wyka płotowa?
Wyka płotowa występuje w zróżnicowanych warunkach siedliskowych i można ją spotkać zarówno na otwartych łąkach, jak i w miejscach częściowo zacienionych, na przykład na obrzeżach zadrzewień. W badaniach przeprowadzonych na 15 naturalnych stanowiskach w szwedzkiej prowincji Jämtland stwierdzono obecność gatunku między innymi na glebach o lżejszym składzie mechanicznym oraz w zbiorowiskach o dużym zróżnicowaniu roślinności. Warto jednak odróżnić naturalne występowanie rośliny od jej wymagań podczas uprawy na większą skalę, a sam fakt, że wyka płotowa dobrze rozwija się na określonym stanowisku, nie gwarantuje uzyskania wysokiego plonu paszy w warunkach produkcyjnych.
Wyka płotowa w mieszankach trawiasto-bobowatych
Jednym z najbardziej interesujących kierunków wykorzystania wyki płotowej jest jej wprowadzanie do wielogatunkowych mieszanek pastewnych. W doświadczeniach szwedzkich badano ją jako składnik runi, w której występowała również tymotka łąkowa i inne rośliny bobowate, a taki sposób uprawy jest zgodny z naturalnymi cechami wyki, której wiotkie pędy wykorzystują sąsiednie rośliny jako podporę.
Jako roślina bobowata wyka płotowa ma również zdolność współżycia z bakteriami brodawkowymi wiążącymi azot atmosferyczny, co może mieć znaczenie dla obiegu azotu w zbiorowisku roślinnym, chociaż dostępne badania nie pozwalają jeszcze określić, jakie oszczędności nawozowe można byłoby uzyskać dzięki jej uprawie. Duże znaczenie może mieć także trwałość gatunku – wyka płotowa jest byliną, co odróżnia ją od wielu jednorocznych roślin pastewnych, a w historycznych opracowaniach rolniczych wskazywano na jej zdolność do utrzymywania się przez kolejne lata po dobrym zadomowieniu.
Dlaczego wyka płotowa nie jest powszechnie uprawiana?
Wyka płotowa nie jest nowym odkryciem w rolnictwie, a analiza historycznych materiałów przeprowadzona na Swedish University of Agricultural Sciences wykazała, że już w XVIII wieku zwracano uwagę na jej przydatność pastewną. W kolejnych stuleciach podejmowano próby wykorzystania jej w produkcji rolnej, a niewielkie ilości nasion trafiały do obrotu. Z czasem gatunek został jednak wyparty przez rośliny łatwiej dostępne i bardziej zaawansowane pod względem hodowlanym.
Obecnie istotną przeszkodą pozostaje dostępność materiału siewnego oraz brak szeroko opracowanych technologii uprawy. Nie ma również wystarczających danych umożliwiających ustalenie uniwersalnych norm wysiewu, oczekiwanych plonów suchej masy czy ekonomicznej opłacalności jej uprawy w polskich gospodarstwach.
Dlatego wyka płotowa pozostaje przede wszystkim interesującym składnikiem naturalnych użytków zielonych i gatunkiem o potencjale do dalszych badań rolniczych, a nie gotową alternatywą dla powszechnie stosowanych mieszanek pastewnych.
Źródła: Swedish University of Agricultural Sciences (SLU), https://research.slu.se/en/publications/diversifying-the-utility-and-species-composition-of-nordic-forage/
European Grassland Federation, https://www.europeangrassland.org/fileadmin/documents/Infos/Printed_Matter/Proceedings/EGF2025.pdf
Bayerische Landesanstalt für Landwirtschaft (LfL), https://www.lfl.bayern.de/mam/cms07/publikationen/daten/informationen/artenreiches-gruenland_lfl-information.pdf
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, https://poznan.cdr.gov.pl/normatywy/public/pdf/4_21.pdf
