Co znajdziesz w artykule?
Choć pszenica ozima dominuje w zasiewach, pszenica jara jest równie ceniona przez rolników m.in. za wysoką jakość ziarna i wartość technologiczną. Dzięki postępowi hodowlanemu do produkcji trafiają kolejne nowoczesne odmiany, dopasowane do współczesnych wymagań i warunków uprawy.
Spadek areału pszenicy jarej w Polsce
W ostatnich latach obserwuje się wyraźny spadek powierzchni uprawy pszenicy jarej. Według szacunkowych danych ARiMR, w 2025 roku pszenica jara była uprawiana na powierzchni 96 tys. ha. W ujęciu wieloletnim areał uprawy tego gatunku był w dużej mierze uzależniony od skali strat zimowych w zasiewach zbóż ozimych, które często decydowały o konieczności wprowadzania upraw jarych jako form zastępczych.
Wysoka wartość ziarna
Mimo spadku znaczenia pszenicy jarej w strukturze zasiewów, gatunek ten nadal ma ważne uzasadnienie agronomiczne i gospodarcze. Jest ona ceniona przede wszystkim za wysoką jakość ziarna, które zazwyczaj wyróżnia się większą zawartością białka i glutenu w porównaniu z pszenicą ozimą, co przekłada się na jej wysoką wartość technologiczną i szerokie zastosowanie w przemyśle piekarniczym. Pszenica jara stanowi ważny element systemów rolniczych, szczególnie w warunkach ograniczonego okresu wegetacji lub ryzyka zimowych strat w uprawie pszenicy ozimej. Jej krótki cykl wegetacyjny sprawia, że jest cennym gatunkiem do przesiewów oraz przy późnych przedplonach, gdy siew ozimin nie jest możliwy.
Odmiany pszenicy jarej w Krajowym rejestrze
Corocznie Krajowy rejestr (KR) pszenicy zwyczajnej jarej wzbogaca się o kolejne wartościowe kreacje. W 2025 roku do KR wpisano pięć nowych odmian: trzy jakościowe odmiany chlebowe (grupa A) – Pamiana, Pelagia, Porfiryna oraz dwie odmiany z grupy B – Akcesja i Conata. Aktualnie Krajowy rejestr pszenicy zwyczajnej jarej liczy 59 odmian.
Wszystkie zarejestrowane kreacje przydatne są do wypieku chleba, a aż 51 spośród nich zaliczono do grupy jakościowej chlebowej (A), pozostałe 7 do grupy B i jedną do grupy elitarnych odmian chlebowych (E). Obecnie nie ma żadnej zarejestrowanej odmiany z grupy odmian pastewnych lub innych (C).
W Krajowym rejestrze odmian pszenicy zwyczajnej jarej dominują te pochodzenia krajowego, co świadczy o aktywności polskich programów hodowlanych i ich dopasowaniu do lokalnych warunków produkcji. Obecnie udział odmian krajowych wynosi 68% wszystkich rejestracji. Rodzi to korzyści takie jak lepsze dopasowanie do polskich warunków klimatycznych, znajomość reakcji na lokalne patogeny oraz łatwiejszy dostęp nasion certyfikowanych.
Rok 2025 okazał się korzystny dla producentów pszenicy jarej. Uzyskane plony były o 15,8 dt/ha wyższe niż w roku 2024 i o ponad 10,0 dt/ha wyższe w porównaniu z rokiem 2023. Średni plon ziarna na przeciętnym poziomie agrotechniki (a1) dla odmian wzorcowych tego gatunku wynosił 68,2 dt/ha, natomiast na wysokim poziomie agrotechniki był o 6,9 dt/ha większy. W wieloleciu 2022–2025 najwyżej plonowała zarejestrowana w 2025 roku odmiana z grypy B – Akcesja. W czołówce najlepszych odmian znalazły się również kreacje Copoacabana, Pireus i Mohican.
Postęp hodowlany pszenicy jarej – kierunki rozwoju
W hodowli pszenicy jarej nacisk kładzie się nie tylko na zwiększanie wydajności plonu, ale także na poprawę jakości technologicznej ziarna oraz na rozwój cech adaptacyjnych. Postęp hodowlany obejmuje selekcję cech takich jak: odporność na choroby, wyleganie, stabilność plonowania w różnych warunkach środowiskowych. W związku z rosnącą niestabilnością pogody hodowcy intensyfikują wysiłki w kierunku tworzenia odmian odpornych na stresy abiotyczne, zwłaszcza wysokie temperatury i suszę, co jest kluczowe dla przyszłej stabilizacji produkcji.
Przeczytaj również: Przezimowanie zbóż i rzepaku. Jak wykonać test?
Pszenica jara – odporność na choroby
Odmiany pszenicy jarej cechują się zróżnicowaną odpornością na choroby. W 2024 roku najczęściej obserwowaną chorobą tego gatunku były septoriozy liści (76% doświadczeń). Dość powszechnie wystąpiły również: rdza brunatna, brunatna plamistość liści i mączniak prawdziwy (odpowiednio 66%, 44% i 36% doświadczeń). Rzadziej obserwowano septoriozę plew, fuzariozę kłosów i choroby podstawy źdźbła (20%, 20% i 14% doświadczeń).
W ostatnich latach występuje nieco większe porażenie odmian rdzą żółtą. Chorobę tą odnotowano w 26% doświadczeń, o 1% więcej niż w roku 2023 i 9% niż w roku 2022. Odmianami o największej wrażliwości na patogen powodujący rdzę żółtą są Eskapada i Stachus. Z kolei do odmian o największej odporności na septoriozy liści należą jakościowe odmiany chlebowe (A) – Mohican, WPB Lynx i Porfiryna. Natomiast dość dużą odpornością na mączniaka prawdziwego wyróżniają się WPB Lynx, Itaka, KWS Dorium i Particia.
Wyleganie pszenicy jarej – znaczenie w praktyce
Na obniżenie plonu i pogorszenie jego jakości wpływ ma również wyleganie. Pszenica jara jako gatunek odporny na wyleganie przy niskim poziomie nawożenia azotowego nie wymaga stosowania regulatorów wzrostu, natomiast przy wyższym nawożeniu azotem zabieg skracania źdźbła może być traktowany jako drugoplanowy. Obecnie największą odpornością na wyleganie wśród wszystkich zarejestrowanych odmian pszenicy zwyczajnej jarej cechuje się chlebowa odmiana Eskapada.
Plantacje nasienne pszenicy jarej – trendy i zmiany
W 2025 roku odnotowano wyraźne zmniejszenie powierzchni plantacji nasiennych pszenicy zwyczajnej jarej. Zgodnie z danymi PIORiN, areał ten spadł z 3,4 tys. ha w 2024 roku do 2,3 tys. ha w roku 2025. Oznacza to istotne ograniczenie produkcji nasiennej tego gatunku, co może mieć znaczenie zarówno dla rynku nasion, jak i dla struktury zasiewów w kolejnych sezonach.
Pomimo spadku ogólnej powierzchni plantacji w nasiennictwie pszenicy jarej nadal wyraźnie dominują odmiany chlebowe o wysokich parametrach jakościowych. Świadczy to o utrzymującym się zapotrzebowaniu rynku na ziarno spełniające wymagania przemysłu młynarsko- piekarskiego oraz o preferencjach producentów, którzy stawiają na odmiany sprawdzone i cenione za stabilną jakość.
Istotną rolę w produkcji nasiennej odgrywają również odmiany ze Wspólnego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA). Łączny udział tych odmian w 2025 roku wynosił ponad 17%. W 2025 roku największy udział w powierzchni zakwalifikowanych plantacji nasiennych miały odmiany Tybalt (21,6%), Florentyna (7,2%) i Arabella (7,1%). Dominacja tych odmian wskazuje na ich dobrą adaptację do warunków uprawy oraz uznanie wśród producentów nasion.
Jak dobrać odmianę pszenicy jarej do warunków?
Dzięki różnorodności odmian, szczególnie krajowych, rolnicy mają szeroki wachlarz możliwości doboru materiału siewnego optymalnego dla swoich warunków. W obliczu zmian klimatycznych rola hodowli w dostarczaniu odmian odpornych na stresy środowiskowe i stabilizujących plony rośnie, podkreślając konieczność dalszych inwestycji w badania i selekcję oraz prawidłowej agrotechniki. Współczesna praktyka rolnicza w coraz większym stopniu opiera się na wykorzystaniu postępu hodowlanego i potencjału, jaki oferują nowe odmiany roślin uprawnych.
Aby uprawa pszenicy jarej była efektywna i przynosiła oczekiwane rezultaty, producent powinien przestrzegać kilku podstawowych zasad. Kluczowe znaczenie ma stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego o wysokiej jakości, właściwie dobrana agrotechnika oraz skuteczna ochrona plantacji przed chorobami. Równie istotne jest systematyczne poszerzanie wiedzy na temat dostępnych i nowych odmian.
Wyniki doświadczeń PDO i listy odmian zalecanych
Cennym źródłem informacji dla rolników są materiały publikowane na stronie internetowej COBORU, a także corocznie wydawana „Lista Opisowa Odmian”, zawierająca szczegółowe charakterystyki poszczególnych odmian.
Dodatkowym wsparciem w podejmowaniu decyzji odmianowych jest „Lista odmian zalecanych do uprawy na obszarze województw”, opracowywana co roku przez zespoły ekspertów z poszczególnych regionów kraju. Dokument ten, bazujący na wynikach doświadczeń porejestrowych PDO, wskazuje odmiany najlepiej sprawdzające się w danym rejonie kraju. W najbliższym czasie tworzone będą Listy na rok 2026.
