Co znajdziesz w artykule?
Odmiany owsa odgrywają ważną rolę w produkcji roślinnej, szczególnie w kontekście rosnącego znaczenia zbóż jarych. Mimo zwiększającego się udziału zbóż ozimych w strukturze zasiewów, owies nadal pozostaje istotnym gatunkiem w uprawie polowej. W warunkach narastających niedoborów wody oraz ograniczeń wynikających z Europejskiego Zielonego Ładu jego znaczenie w systemach zrównoważonego rolnictwa będzie stopniowo rosło.
Jare nadal potrzebne
Chociaż w strukturze zasiewów w Polsce obserwuje się systematyczny wzrost udziału zbóż ozimych, zboża jare nadal pełnią istotną rolę w produkcji rolnej. Ich uprawa jest szczególnie ważna w regionach, gdzie warunki zimowe są mniej korzystne dla ozimin (łagodne zimy i brak pokrywy śnieżnej zwiększają ryzyko wylegania lub przemarzania roślin). Zboża jare, w tym owies zwyczajny, pozwalają również na zachowanie elastyczności produkcyjnej w przypadku opóźnionych wschodów lub niekorzystnych warunków wiosennych, które mogą ograniczać powodzenie upraw ozimych.
Czy owies wraca do łask? Duże zainteresowanie w 2024 roku
Cenny gatunek wśród zbóż
Owies charakteryzuje się dobrą plennością w umiarkowanych warunkach klimatyczno-glebowych, wysoką wartością przedplonową oraz stosunkowo niskimi wymaganiami agrotechnicznymi w porównaniu z innymi zbożami. Jego silnie rozwinięty system korzeniowy umożliwia efektywne wykorzystanie trudno dostępnych składników pokarmowych, a wysoka konkurencyjność wobec chwastów oraz wydzielanie substancji organicznych o działaniu hamującym rozwój patogenów grzybowych pozwalają na ograniczenie liczby zabiegów ochronnych.
Pół miliona hektarów
Owies zajmuje ważną i stosunkowo wysoką pozycję w strukturze zasiewów w Polsce. Jego powierzchnia uprawy utrzymuje się na poziomie ok. 500 tys. ha i co warte podkreślenia – jest większa od pozostałych gatunków zbóż jarych takich jak jęczmień, pszenica czy żyto. W skali kraju najwięcej upraw owsa obserwuje się tradycyjnie w województwie mazowieckim.
Agrotechnika w obliczu niedoborów wody
Każdy sezon wegetacyjny niesie ze sobą nowe wyzwania spowodowane warunkami meteorologicznymi. Dostępność wody jest kluczowym elementem w produkcji roślin, a jej deficyt wywiera wpływ na wielkość plonów. Coraz więcej gospodarstw rolnych jest narażonych na stres suszy.
Owies na tle innych zbóż jarych wyróżnia się niewielkimi wymaganiami termicznymi, co sprawia, że niskie temperatury wczesną wiosną, jak i w późniejszym okresie wegetacji, są dla tego gatunkunieszkodliwe. Dzięki temu jego uprawa jest możliwia na terenie całego kraju, nawet w rejonach o niższej średniej temperaturze w okresie lata. Owies posiada jednak duże wymagania wodne, szczególnie od stadium strzelania w źdźbło.
Ważny jest odpowiedni dobór zabiegów uprawowych, które zmniejszają parowanie wody z powierzchni gleby, a także przyspieszą jej ogrzewanie. Zaleca się również jak najwcześniejszy termin siewu, co pozwoli na wykorzystanie zapasu wody zimowej zgromadzonej w glebie.
Wyzwania w hodowli
Ośrodki hodowlane mierzą się z licznymi wyzwaniami związanymi z produkcją zbóż. Prace hodowlane nad nowymi odmianami dążą przede wszystkim do poprawienia plenności. Istotne stają się jednak również inne cechy świadczące o wartości gospodarczej odmiany, takie jak odporność na choroby czy stresy abiotyczne, które mogą ograniczyć potencjał plonowania.
Strategie Komisji Europejskiej realizowane w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, przewidujące istotne ograniczenia w stosowaniu środków ochrony roślin oraz nawozów, będą skutkowały nasileniem presji na firmy hodowlane w zakresie intensyfikacji działań hodowlanych.
Doświadczenia a produkcja polowa
Potencjał plonowania odmian owsa, wyznaczany w doświadczeniach COBORU, jest zazwyczaj wyższy niż osiągany w warunkach produkcji polowej. W doświadczeniach stosuje się optymalne zagęszczenie siewu, nawożenie oraz ochronę roślin, co pozwala w pełni wykorzystać genetyczne możliwości kreacji. W praktyce osiągane plony zależą od lokalnych warunków i technologii uprawy, dlatego kluczowe znaczenie mają odpowiedni dobór odmian, dostosowanie agrotechniki do warunków gospodarstwa oraz integrowana ochrona roślin, które pozwalają zbliżyć plony polowe do potencjału genetycznego.
Krajowy rejestr w 2025 roku
W roku 2025 do Krajowego rejestru (KR) dopisano tylko jedną odmianę pochodzącą z krajowej hodowli (Belfer). Obecnie producenci zbóż mogą wybierać spośród 36 odmian owsa zwyczajnego oraz 2 odmian owsa nagiego wpisanych do KR. Z Krajowego rejestru zostały wykreślone odmiany: Krezus, Nawigator, Paskal i Alfa.
Dominują rodzime kreacje
W Krajowym rejestrze dominują polskie odmiany owsa, co świadczy o silnej pozycji krajowej hodowli i dużej dostępności rodzimych kreacji dla producentów. Odmiany zagraniczne, które są wpisane do KR, stanowią 20%.
Krajowe hodowle owsa odgrywają istotną rolę w zapewnieniu stabilności i bezpieczeństwa produkcji rolnej w Polsce. Rodzimie wyhodowane odmiany są dobrze przystosowane do lokalnych warunków klimatycznych i glebowych, wykazują odporność na lokalnie występujące choroby i stresy środowiskowe, a także dobrze wpisują się w wymagania integrowanej produkcji roślin.
W praktyce oznacza to możliwość osiągania stabilnych plonów przy niższych nakładach na ochronę i nawożenie w porównaniu z odmianami zagranicznymi. Użytkownicy cenią je nie tylko za plenność i odporność, ale także za wysoką wartość paszową oraz coraz większe zastosowanie w produkcji żywności funkcjonalnej.
Dobór odmian
Odpowiedni dobór odmian oraz stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego może świadczyć o powodzeniu uprawy, a także pozwolić na ograniczenie nakładów na produkcję. Przed zakupem materiału siewnego warto zapoznać się z odmianami, których na rynku jest coraz więcej, tymi z Krajowego rejestru, a także z dostępnymi odmianami ze Wspólnotowego katalogu roślin rolniczych CCA.
Każdy rejon charakteryzuje się innymi glebami oraz warunkami klimatycznymi. Przed zakupem materiału siewnego warto zapoznać się z wydawaną corocznie przez COBORU listą zalecanych odmian do uprawy w poszczególnych województwach. Dodatkowo doświadczenia prowadzone w ramach PDO dostarczają informacji o wartości gospodarczej zarejestrowanych odmian, przydatności do uprawy w danym rejonie kraju oraz reakcji odmian na zastosowanie różnych poziomów agrotechnicznych. Porejestrowe doświadczalnictwo odmianowe powstało z myślą o producentach zbóż, aby wspomagać ich decyzje o doborze, co przekładać się ma na zwiększenie wydajności plonowania i opłacalności produkcji rolnej.
Tab.1. Ważniejsze cechy rolniczo-użytkowe odmian owsa zwyczajnego i nagiego (wg COBORU)
Plon i jakość ziarna
Najlepszym plonowaniem wykazała się odmiana Kreator (66,8 dt/ha), która została zarejestrowana w 2024 roku, oraz dobrze już znana Rambo (66,4 dt/ha). Warto również wymienić takie odmiany jak Belfer (65,9 dt/ha), Refleks (65,6 dt/ha), Wulkan (65,4 dt/ha) oraz Agent (65,2 dt/ha).
Wspomniana odmiana Kreator wykazała najmniejszy udział łuski spośród wszystkich badanych odmian (23%). Z kolei jedna z najlepiej plonujących odmian – Belfer, zarejestrowany w 2025 roku, uzyskał największą masę 1000 ziaren (44,2 g). Największą zawartością białka w ziarnie charakteryzuje się odmiana Vasco, natomiast tłuszczu Gepard.
Odporne na choroby i wyleganie
Najlepszą odporność na porażenie przez patogeny powodujące wystąpienie mączniaka prawdziwego wykazują odmiany Vasco oraz Bingo pochodzące z polskiej hodowli. W przypadku rdzy owsa najbardziej odporne odmiany to Dynamit i Motto, które odznaczały się również najlepszą odpornością na patogeny chorobotwórcze septoriozy liści. Wszystkie badane odmiany charakteryzowała średnia odporność na porażenie przez patogeny powodujące wystąpienie helmintosporiozy. Najniższą miała MHR Samuraj, która jednocześnie wykazuje dość dobrą odporność na wyleganie – podobnie jak odmiany Pablo, Panteon, Waran, Belfer i Gepard.
Dwie odmiany owsa nagiego
Obie przebadane odmiany owsa nagiego – Adorator i MHR Harem – plonowały na podobnym poziomie, osiągając odpowiednio 45,2 dt/ha i 45,9 dt/ha. Z reguły takie odmiany charakteryzują się niższym plonem ziarna, za to osiągają wyższą zawartość białka i tłuszczu w ziarnie. Odmiana MHR Harem wykazała wyższą zawartość białka w ziarnie niż odmiana Adorator, która z kolei miała więcej tłuszczu.
Nieco lepszą odpornością na wyleganie przed zbiorem cechował się MHR Harem. Natomiast obie odmiany wykazały dość dobrą odporność na porażenie przez patogeny grzybowe (powodujące wystąpienie mączniaka prawdziwego) i średnią na rdzę owsa, helmintosporiozę i septoriozę liści.
