Chwościk buraka może w krótkim czasie zniszczyć znaczną część aparatu liściowego, prowadząc do strat w plonie korzeni i cukru. Naukowcy sprawdzają jednak metodę ochrony, która nie polega na bezpośrednim zwalczaniu grzyba. Induktory odporności mają pobudzać naturalne mechanizmy obronne roślin, przygotowując je do szybszej reakcji na infekcję. Wyniki doświadczeń polowych wskazują na potencjał tego rozwiązania. Czy w przyszłości pozwoli ono ograniczyć liczbę zabiegów fungicydowych?
Kiedy na liściach buraka cukrowego pojawiają się pierwsze objawy chwościka, uwaga plantatora naturalnie skupia się na patogenie i sposobie jego zatrzymania. Przez lata ochrona roślin opierała się przede wszystkim na bezpośrednim zwalczaniu sprawcy choroby. Roślina nie jest jednak biernym celem. Potrafi rozpoznawać zagrożenia i uruchamiać własne mechanizmy obronne, których działanie można dodatkowo stymulować.
Jak rośliny bronią się przed chorobami? Naturalne mechanizmy odporności
Mechanizmy obronne roślin można w uproszczeniu podzielić na stałe oraz indukowane. Pierwsze są obecne przez cały czas – zanim jeszcze dojdzie do kontaktu z patogenem. Drugie zostają uruchomione dopiero po rozpoznaniu zagrożenia.
Pierwszą linię obrony rośliny stanowią pokryta woskami kutykula liści, ściany komórkowe oraz naturalne związki obecne w tkankach. Bariery te utrudniają patogenowi wnikanie do liścia i dalszy rozwój. Działają podobnie jak ogrodzenie i zamknięte drzwi: nie gwarantują bezpieczeństwa, ale utrudniają rozpoczęcie infekcji.
Jeżeli pierwsza bariera zostanie pokonana, roślina może uruchomić odporność indukowaną. Jej komórki rozpoznają charakterystyczne fragmenty patogena albo sygnały powstające podczas uszkodzenia własnych tkanek. W odpowiedzi aktywowane są enzymy i geny obronne oraz powstają reaktywne formy tlenu, które przekazują sygnał o zagrożeniu i wspomagają ograniczanie rozwoju patogena. Czasami roślina doprowadza też do kontrolowanego obumarcia niewielkiej liczby komórek wokół miejsca infekcji, ograniczając patogenowi dostęp do żywej tkanki.
Kwas salicylowy i odporność roślin. Jak działa system SAR?
Sygnał o zagrożeniu nie ogranicza się wyłącznie do miejsca infekcji, lecz może zostać przekazany także do odległych, jeszcze zdrowych części rośliny. Jedną z najważniejszych substancji uczestniczących w uruchamianiu tej odpowiedzi jest kwas salicylowy.
Kwas salicylowy jest hormonem roślinnym uczestniczącym w regulacji wielu procesów zachodzących w całej roślinie oraz w koordynowaniu jej reakcji obronnej. Wpływa między innymi na odporność, wzrost, fotosyntezę i gospodarkę wodną. W odpowiedzi na infekcję sygnalizacja zależna od kwasu salicylowego pomaga uruchomić mechanizmy obronne także w zdrowych częściach rośliny. Prowadzi to do rozwoju systemicznej odporności nabytej (ang. systemic acquired resistance – SAR).
Można powiedzieć, że SAR przypomina sygnał alarmowy obejmujący całą roślinę. Patogen został wykryty w jednym miejscu, ale informacja o zagrożeniu dociera także do pozostałych tkanek. Dzięki temu roślina może zareagować szybciej, spowolnić rozwój infekcji albo zmniejszyć nasilenie jej objawów.
Priming roślin. Na czym polega przygotowanie do infekcji?
Utrzymywanie wszystkich mechanizmów obronnych na najwyższym poziomie przez cały czas byłoby dla rośliny bardzo kosztowne, ponieważ wymaga zużycia energii, która mogłaby zostać przeznaczona na tworzenie liści, wzrost korzenia i gromadzenie cukru. Dlatego mechanizmy te należy pobudzać w sposób kontrolowany, tak aby zwiększyć gotowość obronną rośliny, ale nie doprowadzić do jej przestymulowania. Celem nie jest bowiem wywołanie ciągłego stanu alarmowego, lecz przygotowanie rośliny do szybszej reakcji na pojawienie się patogena.
Dlatego szczególnie interesujące jest zjawisko określane jako „priming”. Po polsku można je nazwać przygotowaniem rośliny do szybszej reakcji albo stanem podwyższonej gotowości obronnej. Roślina nie uruchamia pełnej odpowiedzi obronnej przed pojawieniem się zagrożenia, lecz po rozpoznaniu patogena może zrobić to szybciej.

Priming można porównać do zawodnika, który wykonał rozgrzewkę i czeka na sygnał startu. Nie podejmuje jeszcze pełnego wysiłku, ale jest przygotowany, aby po sygnale ruszyć szybciej. Podobnie roślina nie uruchamia od razu pełnej odpowiedzi obronnej, lecz pozostaje gotowa do szybkiej reakcji po rozpoznaniu patogena.
Dlaczego zdrowe liście buraka cukrowego decydują o plonie cukru?
Przykład buraka cukrowego szczególnie dobrze pokazuje, dlaczego równowaga między wzrostem a obroną jest tak ważna. Jego wynik produkcyjny zależy od utrzymania zdrowego i aktywnego aparatu liściowego przez dużą część sezonu. W liściach zachodzi fotosynteza, a powstające w niej związki są transportowane do korzenia.
Jeżeli choroba zniszczy znaczną część rozety, roślina dysponuje mniejszą powierzchnią zdrowych liści zdolnych do prowadzenia fotosyntezy. To jednak nie koniec strat. Silnie porażony burak cukrowy zaczyna odbudowywać liście, wykorzystując do tego związki wcześniej zgromadzone w korzeniu. Zamiast dalej zwiększać plon i zawartość cukru, część zapasów przeznacza na tworzenie nowych liści.
Dlatego przy ocenie nowej metody ochrony nie wystarczy oszacować natężenia porażenia liści. Trzeba sprawdzić także plon korzeni, zawartość cukru i końcowy plon cukru technologicznego. Ta zasada dotyczy również oceny skuteczności induktorów odporności. Substancja może ograniczać rozwój choroby, ale jeśli zbyt mocno obciąża metabolizm rośliny, końcowy bilans nie musi być korzystny.
Chwościk buraka cukrowego. Objawy choroby i warunki rozwoju
Najważniejszą chorobą liści buraka cukrowego w Polsce pozostaje chwościk buraka wywoływany przez Cercospora beticola. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle na starszych liściach w postaci małych, okrągłych plam. Ich środek jest szarawy lub szarobrunatny, a wokół widoczna jest ciemniejsza, czasami czerwonawa obwódka.
W sprzyjających warunkach plam szybko przybywa. Łączą się one ze sobą, większe fragmenty blaszki liściowej zasychają, a przy silnej presji może zostać zniszczona znaczna część rozety. Rozwojowi choroby sprzyjają wysoka temperatura, duża wilgotność, ciepłe noce, rosa i długie okresy zwilżenia liści.
Chwościk buraka jest chorobą wielocykliczną, czyli w jednym sezonie wegetacyjnym dochodzi do kolejnych infekcji. Dlatego nawet kilkudniowe opóźnienie wykonania zabiegu fungicydowego w okresie ciepłej i wilgotnej pogody może prowadzić do szybkiego nasilenia choroby. Zagrożenie zależy jednak od konkretnego pola: podatności odmiany, zagęszczenia łanu, przebiegu pogody, ilości materiału infekcyjnego, sąsiedztwa innych plantacji oraz planowanego terminu zbioru. Komunikaty regionalne są ważne, ale nie zastąpią lustracji własnej plantacji.
Odporność chwościka na fungicydy. Dlaczego ochrona staje się trudniejsza?
Fungicydy nadal pozostają podstawowym narzędziem ochrony buraka cukrowego przed chwościkiem. Działają szybko, są dobrze poznane i przy prawidłowym zastosowaniu mogą skutecznie zabezpieczać plantację. Problem polega na tym, że grzyb C. beticola ma duże zdolności przystosowawcze.
Częste stosowanie fungicydów o tym samym mechanizmie działania sprzyja selekcji szczepów mniej wrażliwych. Z czasem w populacji patogena może zwiększać się udział szczepów reagujących słabiej na dany fungicyd. Ryzyko rośnie, gdy substancje czynne działające w ten sam sposób są wykorzystywane wielokrotnie, zabieg wykonuje się zbyt późno albo stosuje się dawki niezgodne z etykietą.
Jednocześnie liczba dostępnych grup substancji czynnych jest ograniczona, a wycofanie kolejnych z nich zmniejsza możliwości rotacji. Nie jest to argument za rezygnacją z fungicydów, lecz za ich odpowiedzialnym wykorzystaniem i uzupełnianiem programów ochrony innymi metodami. Induktory działają w sposób odmienny od fungicydów i mogą stanowić interesujące uzupełnienie. Oddziałują przede wszystkim na metabolizm rośliny, a nie bezpośrednio na patogen, dlatego nie wywierają na jego populację takiej samej presji selekcyjnej jak typowy fungicyd.
Kiedy stosować induktory odporności w ochronie buraka cukrowego?
Podstawowym zadaniem induktora nie jest interwencyjne ograniczanie silnie rozwiniętej infekcji. Po jego zastosowaniu roślina potrzebuje czasu, aby uruchomić odpowiednią reakcję obronną. Jeżeli zabieg zostanie wykonany dopiero wtedy, gdy chwościk buraka zniszczył dużą część aparatu liściowego, induktor nie odtworzy martwej tkanki i nie cofnie uszkodzeń. Powinien być więc stosowany przede wszystkim przed spodziewanym okresem wysokiego zagrożenia chorobą albo na bardzo wczesnym etapie jej rozwoju.

W praktyce oznacza to konieczność połączenia induktora z monitoringiem, znajomością historii pola i obserwacją pogody. Zbyt późna aplikacja nie da roślinie czasu na przygotowanie obrony. Z kolei zbyt wczesna aplikacja, wykonana bez realnego zagrożenia, może być nieuzasadniona i niepotrzebnie angażować metabolizm rośliny.
Induktory odporności przeciwko chwościkowi. Co pokazują badania polowe?
Możliwość wykorzystania zjawiska indukcji odporności w ochronie buraka cukrowego przed chorobami jest sprawdzana w warunkach polowych. Terenowa Stacja Doświadczalna IOR-PIB w Toruniu oraz Poznański Park Naukowo-Technologiczny Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza od kilku sezonów wspólnie prowadzą badania nad pobudzaniem naturalnej odporności buraka cukrowego przeciwko chwościkowi.
W doświadczeniach porównuje się skuteczność różnych substancji oraz wariantów ich stosowania. O końcowym wyniku może bowiem decydować nie tylko sam związek, lecz także jego dawka, liczba aplikacji i terminy wykonania zabiegów. Ocena obejmuje zarówno rozwój choroby, jak i wielkość oraz jakość uzyskanego plonu.
Dotychczasowe rezultaty uzasadniają kontynuowanie tych prac. Przy właściwie dobranych programach nie obserwowano pogorszenia parametrów jakościowych ani ilościowych plonu. W części wariantów, w porównaniu z poletkami niechronionymi, uzyskiwano wyższy plon korzeni oraz większy plon cukru technologicznego. W części wariantów zastosowanie samego induktora pozwoliło osiągnąć plon korzeni zbliżony do wyniku standardowej ochrony fungicydowej.
Nie oznacza to, że na każdej plantacji można zastąpić fungicyd induktorem. Wyniki wskazują jednak na praktyczny potencjał tej metody i uzasadniają dalsze poszukiwanie odpowiednich programów stosowania.
Dawka i termin stosowania induktorów odporności. Na co uważać?
W przypadku stosowania induktorów odporności zwiększenie dawki nie musi prowadzić do lepszego efektu. Dawka zbyt mała może być nieskuteczna, odpowiednio dobrana może pobudzić mechanizmy obronne bez pogorszenia wzrostu. Natomiast zbyt wysoka może powodować nekrozy, hamować rozwój lub zaburzać metabolizm rośliny.
Podobne ryzyko wiąże się ze zbyt dużą liczbą aplikacji, ponieważ każdy kolejny zabieg ponownie wpływa na funkcjonowanie rośliny. Dlatego skuteczności induktora nie można oceniać wyłącznie na podstawie wyglądu liści czy natężenia choroby. Ostatecznie liczą się plon korzeni, zawartość cukru i plon cukru technologicznego. Z tego względu opracowanie skutecznego programu stosowania induktorów wymaga wielosezonowych badań polowych.
Czy induktory odporności mogą zastąpić fungicydy w ochronie buraków?
Indukcja odporności pozwala spojrzeć na ochronę buraka cukrowego z innej strony. Zamiast koncentrować się wyłącznie na niszczeniu patogena, można wcześniej pobudzić naturalne mechanizmy obronne rośliny. Nie powinno to jednak oznaczać automatycznej rezygnacji z fungicydów.
Najbardziej realne jest podejście łączone. Jego podstawą pozostają właściwy płodozmian, dobór odmiany, ograniczanie źródeł infekcji, prawidłowe nawożenie, regularne lustracje i racjonalnie zaplanowane zabiegi fungicydowe. Induktor może stanowić dodatkowy element programu ochrony: opóźniać rozwój choroby, zmniejszać jej nasilenie albo pomagać ograniczyć liczbę zabiegów fungicydowych. Po jego zastosowaniu nadal trzeba obserwować plantację. Induktor nie tworzy niewidzialnej tarczy działającej do zbioru. Przy bardzo silnym nasileniu chwościka konieczne może być zastosowanie fungicydu, nawet jeżeli wcześniej uruchomiono mechanizmy obronne rośliny.
Najważniejsze pytanie nie brzmi więc, czy induktor zawsze zastąpi fungicyd. Bardziej użyteczne jest: czy może pomóc lepiej wykorzystać dostępne środki, ograniczyć presję selekcyjną wywieraną przez fungicydy na populację patogenu i utrzymać zdrowy aparat liściowy przy bardziej racjonalnym programie ochrony. Dotychczasowe wyniki wskazują na potencjał tego podejścia, ale jego wykorzystanie w praktyce wymaga precyzyjnego dopracowania. O wyniku decydują substancja, dawka, liczba aplikacji, termin, pogoda, odmiana i kondycja plantacji. Dlatego induktory odporności należy dziś traktować jako potencjalne narzędzie ochrony – rozwiązanie, które może rozszerzyć możliwości plantatora, ale nie zwalnia go z monitoringu i podejmowania decyzji na podstawie sytuacji na polu.







