Nawozisz fosforem, a rośliny go nie pobierają? Problem może tkwić w glebie

spot_imgspot_img
spot_imgspot_img
Wczesne zamówienie KWS mobile

Rośliny wykorzystują w roku zastosowania zazwyczaj nie więcej niż 30% fosforu dostarczonego w nawozach. Nie oznacza to jednak, że pozostała część zostaje bezpowrotnie utracona. Fosfor może pozostawać w glebie, ale jego dostępność dla korzeni zależy od wielu czynników, w tym odczynu, wilgotności i sposobu aplikacji nawozu. Z tego powodu nawet zasobne stanowisko nie zawsze gwarantuje prawidłowe odżywienie roślin. Jak zwiększyć efektywność nawożenia fosforem i uniknąć kosztownych błędów?

W produkcji roślinnej o wysokości plonu nie zawsze decyduje składnik, którego jest dostarczane najwięcej. Zgodnie z prawem minimum Liebiga możliwości wzrostu i plonowania roślin wyznacza ten czynnik, którego jest najmniej w stosunku do ich potrzeb. Oznacza to, że nawet dobrze zbilansowane nawożenie azotem czy potasem nie zapewni oczekiwanego efektu, jeśli czynnikiem ograniczającym okaże się fosfor.

Zasobność polskich gleb w fosfor. Gdzie występują największe niedobory?

Zawartość przyswajalnego fosforu w glebach Polski jest silnie zróżnicowana regionalnie. W skali kraju udział gleb o bardzo niskiej i niskiej zasobności wynosi łącznie 34%. Szczególnie niekorzystna sytuacja występuje w województwach południowej i południowo-wschodniej Polski. W Małopolsce gleby o bardzo niskiej i niskiej zasobności stanowią aż 60%, a na Podkarpaciu to 57% użytków rolnych.

Przeciwieństwem są regiony o intensywnej produkcji rolniczej: kujawsko-pomorskie, wielkopolskie i opolskie, w których dominują gleby zasobne i bardzo zasobne, a łączny udział tych klas przekracza 45–55%. Zróżnicowanie to podkreśla konieczność prowadzenia systematycznych badań gleby oraz precyzyjnego dostosowania nawożenia fosforem do lokalnych warunków siedliskowych.

Zróżnicowanie udziału użytków rolnych o bardzo niskiej i niskiej zasobności w fosfor w Polsce według województw (%). Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS 2025

Za co odpowiada fosfor w roślinach i jak wpływa na plonowanie?

Fosfor – obok azotu i potasu – należy do podstawowych składników pokarmowych, które decydują o wykorzystaniu potencjału plonotwórczego roślin. Pełni kluczowe funkcje budulcowe i energetyczne, wchodzi w skład kwasów nukleinowych i fosfolipidów błon komórkowych oraz uczestniczy w syntezie ATP, podstawowego nośnika energii w komórkach. Dzięki temu odgrywa ważną rolę w fotosyntezie, oddychaniu, przemianach azotu oraz transporcie i gromadzeniu związków organicznych. Jego rola jest szczególnie ważna w kluczowych fazach rozwoju roślin. W początkowym okresie wzrostu fosfor sprzyja rozwojowi silnego systemu korzeniowego i krzewieniu. Natomiast w późniejszych fazach wpływa na kwitnienie, tworzenie nasion i ich prawidłowe dojrzewanie. Dobre zaopatrzenie w ten pierwiastek pomaga również roślinom lepiej znosić niekorzystne warunki, m.in. niską temperaturę czy okresowy niedobór wody.

Dlaczego fosfor w glebie nie zawsze jest dostępny dla roślin?

Fosfor jest mało mobilny w glebie, a jego dostępność dla korzeni zależy nie tylko od całkowitej zawartości tego pierwiastka, ale również od właściwości gleby – zwłaszcza jej odczynu. W warunkach bardzo kwaśnych fosfor tworzy trudno dostępne połączenia przede wszystkim z glinem i żelazem, natomiast przy wysokim pH jego dostępność może zmniejszać się wskutek reakcji z wapniem. Z tego względu dostępność fosforu dla większości roślin jest zazwyczaj największa w glebach o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego.

Fosfor dociera do powierzchni korzeni przede wszystkim na drodze dyfuzji fosforanów w roztworze glebowym. Proces ten jest silnie powiązany z sorpcją i desorpcją fosforanów przez fazę stałą gleby. W przeciwieństwie do bardziej mobilnych składników, takich jak azotany, siarczany i chlorki, fosfor tylko w niewielkim stopniu przemieszcza się wraz z wodą glebową. Kluczowe znaczenie ma przy tym wilgotność gleby. W warunkach niedoboru wody dyfuzja fosforanów zostaje silnie ograniczona. Natomiast wzrost wilgotności ułatwia ich przemieszczanie się w kierunku korzeni.

W typowych glebach mineralnych, w skali tygodni lub miesięcy, zasięg dyfuzji jonów fosforanowych jest zwykle niewielki i wynosi od kilku milimetrów do kilku centymetrów. Dlatego umieszczenie nawozu fosforowego w pobliżu aktywnej strefy korzeniowej może istotnie zwiększać możliwość wykorzystania składnika przez rośliny. Samo dotarcie fosforanów do powierzchni korzenia nie oznacza jednak ich pobrania przez roślinę. Ten proces jest związany z aktywnością metaboliczną rośliny i funkcjonowaniem błonowych systemów transportowych. Dynamika tych procesów zależy m.in. od temperatury oraz warunków tlenowych w strefie korzeniowej. W chłodnej glebie wzrost i aktywność korzeni są mniejsze, a jednocześnie spowalnia aktywność mikroorganizmów i tempo przemian wpływających na pulę fosforu dostępnego dla roślin. Dlatego gleby nadmiernie zagęszczone, zaskorupione lub długotrwale podmokłe mogą utrudniać roślinom efektywne wykorzystanie fosforu – nawet jeśli jego zasobność jest wysoka.

Z wymienionych powodów – nawet w optymalnych warunkach – wykorzystanie fosforu z nawozów w roku ich zastosowania jest stosunkowo niewielkie i zazwyczaj nie przekracza 30%. Efektywność jego wykorzystania zależy w dużej mierze od właściwości gleby, przebiegu warunków pogodowych, gatunku rośliny, a także rodzaju nawozu i sposobu jego aplikacji.

Nie oznacza to jednak, że fosfor niepobrany przez rośliny bezpośrednio po nawożeniu zostaje bezpowrotnie utracony. Znaczna jego część pozostaje w glebie w formach o różnym stopniu dostępności i może być wykorzystywana przez rośliny w kolejnych okresach wegetacji. Z punktu widzenia praktyki rolniczej istotna jest więc nie tylko całkowita zawartość fosforu w glebie, lecz przede wszystkim zasobność w jego formy przyswajalne oraz stworzenie warunków umożliwiających korzeniom ich efektywne wykorzystanie.

Niedobór fosforu u roślin. Jak rozpoznać charakterystyczne objawy?

Objawy niedoboru fosforu obserwuje się najczęściej na glebach ubogich, bardzo kwaśnych lub zasadowych, przewapnowanych, bogatych w węglany, a także o wadliwej strukturze i nadmiernie wilgotnych. W takich warunkach fosfor może przechodzić w formy trudno dostępne dla roślin lub jego pobieranie przez system korzeniowy może być ograniczone.

Długotrwały deficyt fosforu prowadzi do zahamowania wzrostu oraz pogorszenia kondycji i produktywności roślin. Specyficzne oznaki niedożywienia w pierwszej kolejności widoczne są na starszych liściach, często w postaci czerwono- purpurowych przebarwień. Niedobór fosforu zaburza prawidłowe wykorzystanie produktów fotosyntezy, co może prowadzić do zwiększonej koncentracji cukrów w tkankach. W efekcie dochodzi do wzmożonej syntezy antocyjanów, które odpowiadają za występowanie charakterystycznych przebarwień.

Przebarwienia liści buraka cukrowego wskazujące na niedobór fosforu.

Objawy niedoboru fosforu u buraka cukrowego najłatwiej zauważyć we wczesnych fazach rozwoju roślin, zwłaszcza na stanowiskach o niskiej zasobności gleby w przyswajalne formy tego składnika. Młode rośliny rosną wolniej, pozostają drobne, a ich liście przybierają charakterystyczną ciemnozieloną barwę. W przypadku silnego i długotrwałego niedożywienia mogą pojawiać się czerwone lub purpurowe przebarwienia, obejmujące w pierwszej kolejności starsze liście i ogonki liściowe. Niedobór fosforu wpływa również na rozwój części podziemnej rośliny. Zamiast prawidłowo wykształconego korzenia spichrzowego może dochodzić do zwiększonego tworzenia drobnych korzeni bocznych, przez co system korzeniowy nabiera charakterystycznego „brodatego” wyglądu.

Jak dobrać dawkę fosforu do zasobności gleby?

Dla zapewnienia wysokiej efektywności nawożenia fosforem kluczowe znaczenie ma utrzymanie co najmniej średniej zasobności gleby w ten składnik oraz jej uregulowanego odczynu. Samo zwiększanie dawki nawozu nie zrekompensuje bowiem ograniczonej dostępności fosforu wynikającej z niekorzystnych właściwości stanowiska. Odpowiednia zawartość przyswajalnych form tego pierwiastka sprzyja prawidłowemu odżywieniu roślin oraz rozwojowi systemu korzeniowego. Może również zwiększać ich zdolność do radzenia sobie z okresowo niekorzystnymi warunkami środowiskowymi.

Przy średniej zasobności gleby dawkę fosforu należy dostosować do potrzeb pokarmowych roślin. Przy zasobności wysokiej i bardzo wysokiej poziom nawożenia można ograniczyć odpowiednio o 25% i 50% w stosunku do potrzeb pokarmowych. Z kolei przy niskiej lub bardzo niskiej zasobności wskazane jest zastosowanie dawki przewyższającej potrzeby pokarmowe roślin odpowiednio o 25% i 50%, co pozwala stopniowo poprawiać zasobność gleby w fosfor. W praktyce przyjmuje się, że w celu zwiększenia zasobności gleby o 1 mg P₂O₅/100 g gleby należy zastosować dodatkowo około 30 kg P₂O₅/ha w nawozach.

Kiedy i jak stosować nawozy fosforowe, aby zwiększyć ich skuteczność?

W celu zwiększenia wykorzystania fosforu z nawozów należy stosować go doglebowo i dokładnie wymieszać z warstwą orną. Sprzyja to równomiernemu rozmieszczeniu składnika w strefie rozwoju systemu korzeniowego i zwiększa możliwość jego pobierania przez rośliny w okresie wegetacji. Zasadę tę podkreślają również producenci nawozów, zalecając przedsiewną aplikację nawozów fosforowych i ich wymieszanie z glebą na głębokość 10–20 cm.

Pogłówne nawożenie fosforem jest zazwyczaj mało efektywne i uzasadnione jedynie w określonych sytuacjach. Dotyczy to przede wszystkim upraw wieloletnich, w których nie ma możliwości wymieszania nawozu z glebą, a także roślin ozimych wymagających uzupełnienia składnika po okresie zimowym. W takich warunkach należy wybierać nawozy zawierające dużą część fosforu w formach rozpuszczalnych w wodzie i stosować je z odpowiednim wyprzedzeniem w stosunku do okresu zwiększonego zapotrzebowania roślin. Fosfor musi bowiem najpierw ulec rozpuszczeniu, a następnie przemieścić się do strefy aktywnego pobierania przez korzenie, co ze względu na jego niewielką mobilność wymaga czasu. W warunkach suszy skuteczność takiego nawożenia może być bardzo ograniczona.

Formy fosforu w nawozach. Co decyduje o ich przyswajalności?

Fosfor w nawozach mineralnych występuje w postaci różnych związków, charakteryzujących się odmienną rozpuszczalnością, tempem przechodzenia do roztworu glebowego oraz podatnością na reakcje z mineralnymi składnikami gleby. Ma to duże znaczenie praktyczne, ponieważ rośliny pobierają fosfor z roztworu glebowego przede wszystkim w postaci jonów ortofosforanowych H2PO4 – i HPO4 2–. O skuteczności nawożenia decyduje zatem nie tylko ilość zastosowanego fosforu, ale również jego forma, lokalizacja w glebie oraz dostępność w okresie największego zapotrzebowania roślin.

Superfosfaty. Jak szybko uwalniają fosfor do gleby?

Do klasycznych nawozów fosforowych należą superfosfaty, w których podstawową formą fosforu rozpuszczalną w wodzie jest diwodorofosforan wapnia. Dzięki dobrej rozpuszczalności zawarty w nich fosfor może szybko przechodzić do roztworu glebowego i zwiększać pulę składnika dostępną dla roślin. Superfosfat pojedynczy – oprócz fosforu – dostarcza także wapnia i siarki, dlatego stanowi źródło kilku składników pokarmowych.


Nawozy wieloskładnikowe NPK. W jakiej formie zawierają fosfor?

W nawozach wieloskładnikowych NPK fosfor może występować w różnych formach i charakteryzować się różnym stopniem rozpuszczalności. Z tego względu przy wyborze nawozu warto zwrócić uwagę nie tylko na deklarowaną całkowitą zawartość P₂O₅, ale także na udział poszczególnych frakcji fosforu. Formy rozpuszczalne w wodzie mogą szybko przechodzić do roztworu glebowego, natomiast dostępność pozostałych zależy od ich właściwości oraz przemian zachodzących w glebie.

Fosforan monoamonowy (MAP) i diamonowy (DAP)

Ważną grupę stanowią nawozy fosforanowo- amonowe, przede wszystkim fosforan monoamonowy (MAP) i fosforan diamonowy (DAP). Dostarczają one jednocześnie fosforu oraz azotu w formie amonowej. Pobieranie jonów amonowych przez korzenie może prowadzić do lokalnego zakwaszenia ryzosfery, co w określonych warunkach sprzyja dostępności i pobieraniu fosforu.

Połączenie azotu amonowego z łatwo dostępnym fosforem jest szczególnie przydatne w początkowym okresie wzrostu, gdy system korzeniowy jest jeszcze słabo rozwinięty, a niska temperatura gleby może ograniczać dostępność i pobieranie fosforu.

Nawozy typu nitrofoska. Ortofosforany i polifosforany

Odrębną grupę stanowią nawozy typu „nitrofoska”. Zawierają one fosfor w formie rozpuszczalnej w wodzie w postaci orto- i polifosforanów, dwie formy azotu: azotanową i amonową oraz potas. Obecność higroskopijnej formy azotanowej sprzyja szybkiemu pobieraniu wody przez granule i ich rozpuszczaniu, co przyspiesza uwalnianie zawartych w nich składników pokarmowych. Z kolei polifosforany są mniej podatne na uwstecznianie niż ortofosforany, dzięki czemu fosfor może dłużej pozostawać w formach potencjalnie dostępnych dla roślin. W glebie polifosforany stopniowo ulegają hydrolizie do ortofosforanów, które są bezpośrednio pobierane przez korzenie. Dodatkową zaletą polifosforanów jest zdolność do kompleksowania niektórych kationów, co może ograniczać wiązanie fosforu oraz korzystnie wpływać na dostępność wybranych mikroelementów.

Płynne nawozy fosforowe. Precyzyjna aplikacja doglebowa

Alternatywą dla nawozów granulowanych są płynne nawozy fosforowe przeznaczone do aplikacji doglebowej, w których fosfor może występować m.in. w formie ortofosforanów i polifosforanów. Ich zaletą jest możliwość precyzyjnego dozowania oraz równomiernej lub pasowej aplikacji w strefie rozwoju systemu korzeniowego. Fosfor znajduje się już w fazie płynnej, dlatego po zastosowaniu nie jest wymagany etap rozpadu i rozpuszczania granuli.

Warto wiedzieć

Większa dawka nie zawsze pomaga. Zwiększanie dawki nawozu nie rozwiąże problemu, jeśli fosfor pozostaje trudno dostępny dla korzeni. Podstawą racjonalnego nawożenia powinny być analiza zasobności oraz uregulowany odczyn gleby.

Ważne są właściwości gleby. O zaopatrzeniu roślin w fosfor nie decyduje wyłącznie jego całkowita zawartość w glebie. Równie ważne są odczyn, wilgotność i struktura gleby oraz aktywność systemu korzeniowego.

Fosfor przemieszcza się powoli. Należy do najmniej mobilnych składników pokarmowych. Dlatego duże znaczenie ma rozmieszczenie nawozu w strefie rozwoju systemu korzeniowego.

Tab. 1. Klasy zasobności fosforu przyswajalnego w glebie wyznaczone na podstawie zmodyfikowanej metody Egnera-Riehma DL

Wartości w pierwszym wierszu komórki: mg P/kg gleby; wartości w nawiasach mg P₂O₅/100 g gleby. Przeliczenie: P₂O₅/100 g = P/kg × 0,2291
Źródło: Skowron i wsp. 2023

Tab. 2. Klasy zasobności gleb w fosfor przyswajalny wyznaczone dla metody Mehlich 3

Wartości w pierwszym wierszu komórki: mg P/kg gleby; wartości w nawiasach poniżej: mg P₂O₅/100 g gleby. Przeliczenie: P₂O₅/100 g = P/kg × 0,2291
Źródło: Skowron i wsp. 2023

Wczesne zamówienie KWS mobile
Nasiona buraka cukrowego KWS

Napisz komentarz

0 0 głosy
Article Rating
Subskrybuj
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Najstarsze
Najnowsze Najwięcej głosów

Podobne artykuły

Bieżący Agro Profil

spot_img
spot_img

Śledź nas

Ostatnie artykuły

Strefa wiedzy

Pogoda dla rolników