Co znajdziesz w artykule?
Choroby liści ograniczają znacząco potencjał plonowania zbóż. Ochrona fungicydowa powinna obejmować ocenę stanu zdrowotnego roślin, wyznaczenie optymalnego terminu zabiegu T2 oraz dobór właściwych substancji czynnych.
Znaczenie liścia flagowego i podflagowego w budowaniu plonu
Górne liście zbóż są głównymi organami fotosyntetyzującymi. Liść flagowy (F) i podflagowy (F1) odpowiadają za wytworzenie produktów zużywanych do rozwoju kłosa i budowania ziarniaków. Mają dość dużą powierzchnię, znajdują się w górnej części źdźbła, co zapewnia dobre docieranie do nich światła. Prawidłowo rozwinięte i zdrowe, przy optymalnej temperaturze dla zbóż prowadzą efektywną fotosyntezę, zapewniając dobre wypełnienie kłosów i ziarna. Zmniejszenie ich powierzchni asymilacyjnej prowadzi do zakłóceń produkcji asymilatów i spadku plonu.
Z taką sytuacją mamy do czynienia, gdy zaatakują grzyby chorobotwórcze na początku fazy grubienia pochwy liściowej liścia flagowego. Każda plamka z widocznymi owocnikami grzyba i grzybnią wywołuje chorobę. Grzyb przerasta tkanki roślin i działa na nie niszcząco, rozprzestrzenia się i atakuje zdrowe, sąsiednie liście, porażając coraz szerszy obszar plantacji. Dlatego niezmiernie ważna jest ochrona górnych liści, gdy następuje grubienie pochwy liściowej liścia flagowego, do fazy widocznych pierwszych ości kłosa (BBCH 39–49). Ochronę w tym czasie określamy mianem zabiegu w terminie T2.
Choroby liści zbóż – na co zwrócić uwagę w sezonie?
W ochronie górnych liści (flagowego i podflagowego) do ważnych chorób zalicza się rdze: brunatną, żółtą i jęczmienia. Znaczenie ma mączniak prawdziwy zbóż i traw, który towarzyszy nam przez cały sezon prowadzenia plantacji i wymaga zwalczania od jesieni do wiosny. W uprawie pszenicy groźna jest septorioza paskowana liści oraz septorioza plew; w jęczmieniu – plamistość siatkowa liści, rynchosporioza oraz ramularia. Kolejna choroba to brunatna plamistość liści (DTR), która często uwidacznia się na liściu flagowym w pszenicy, pszenżycie i życie. Atakować mogą też grzyby z rodzaju Fusarium, które na wszystkich gatunkach powodują fuzariozę liści.
Spektrum chorób zagrażających liściom zbóż jest szerokie. Dlatego plantacje musimy na bieżąco i systematycznie lustrować, sprawdzać pod kątem zdrowotności (np. testem zdrowotności) i prawidłowo identyfikować objawy chorobowe. W prawidłowym rozpoznaniu objawów chorobowych pomocne są aplikacje identyfikacji chorób i rozpoznawanie za pomocą zdjęć w Google.
Pierwsze objawy porażenia dla poszczególnych chorób liści zbóż
- Septorioza paskowana liści – brązowe, delikatne lekko wklęśnięte plamy z małymi, kulistymi, czarnymi owocnikami grzyba ułożone wzdłuż nerwów liścia.
- Mączniak prawdziwy zbóż i traw – białe poduszeczki na powierzchni liścia.
- Rdza żółta – niewielka chlorotyczna plama (lub plamy) wzdłuż nerwów liścia. Na niej są paciorkowo ułożone uredinia (owocniki), które pękają i ukazują się żółto-pomarańczowe zarodniki.
- Rdza brunatna – niewielka chlorotyczna plama z nieregularnie rozłożonymi urediniami na powierzchni liścia, które pękają i ukazują się żółto-pomarańczowe zarodniki.
- Brunatna plamistość liści (DTR) – chlorotyczne plamy (2–3 mm), z małym brunatnym punktem pośrodku.
- Rynchosporioza – romboidalna, wodnista plama, która potem żółknie. Tkanka w miejscu plamy zamiera, staje się beżowo-biała. W jęczmieniu cechą charakterystyczną jest wyraźna brunatna obwódka wokół plamy, w pszenżycie i życie obwódka jest chlorotyczna.
- Plamistość siatkowa jęczmienia – podłużne i poprzeczne, kreskowate nekrozy, które tworzą efekt siatki.
Strategia ochrony fungicydowej – termin T2
Jeśli nie stosowaliśmy ochrony w terminie T1 to nie opóźniamy zabiegu opryskiwania. Stosujemy go bezwarunkowo. Użyty fungicyd musi działać kompleksowo i być mieszaniną przynajmniej dwuskładnikową. Natomiast na plantacjach, gdzie wykonano zabieg w terminie T1 decyzję o konieczności i momencie ochrony T2 podejmujemy po ocenie roślin. Na jej podstawie oraz biorąc pod uwagę wcześniej zastosowaną ochronę podejmujemy decyzję o zabiegu i dokonujemy wyboru fungicydu.
Warunki pogodowe a ochrona liści zbóż
Ciepła, wilgotna pogoda to wskazanie na szybkie (w miarę możliwości) wykonanie zabiegu fungicydowego. Natomiast chłodna i słoneczna aura, sucha gleba, brak rosy porannej w fazie liścia flagowego przemawiają za opóźnieniem zabiegu opryskiwania T2. W okresach przedłużającej się suszy należy zachować środki ostrożności przy zabiegu. Pamiętajmy, że opryskiwanie w takich warunkach jest szokiem termicznym dla roślin, ponieważ z reguły do zabiegów używamy zimnej wody z wodociągów.
Wykonywanie zabiegu przy dużym nasłonecznieniu może powodować fitotoksyczność na liściach. Nie będzie ona wówczas efektem działania fungicydu, lecz warunków, w jakich został użyty. Dlatego w warunkach suszy lepiej jest poczekać do pierwszych opadów deszczu albo wykonać zabieg opryskiwania wieczorem lub wcześnie rano.
Miejmy na uwadze, że gdy jest sucho i ciepło, zboża też potrzebują ochrony. Producenci pszenicy i pszenżyta przy takiej pogodzie są również zobligowani wykonać zabieg T2, ponieważ np. mączniak prawdziwy zbóż i traw doskonale radzi sobie z rozwojem grzybni na liściach i uwalnia w tym czasie setki tysięcy zarodników. Do jego zwalczania możemy użyć m.in. jednoskładnikowego fungicydu zawierającego np.: fenpropidynę, spiroksaminę, proquinazyd, pyriofenon, chinoksyfen. Podobne zagrożenie stanowią agresywne rasy grzyba powodującego rdzę żółtą, na którą stosujemy substancję czynną z grupy triazoli np.: protiokonazol, tebukonazol, metkonazol.
Jak ocenić stan zdrowotny plantacji przed zabiegiem?
Plantacje, na których widoczne są objawy chorobowe, chronimy możliwie wcześnie. Podstawą do przeprowadzenia zabiegów ochrony jest stwierdzenie obecności patogenów i widoczny na roślinach rozwój chorób. W ocenie i podjęciu decyzji dotyczącej konieczności wykonania zabiegu w pszenicy ozimej w terminie T2 pomocne są orientacyjne progi ekonomicznej szkodliwości chorób.
Objawy chorób nie zawsze są widoczne na zbożach. Grzyby atakujące rośliny początkowo, na ogół przez 7–14 dni (u niektórych gatunków nawet dłużej, np. septorioza paskowana liści pszenicy 14–38 dni) nie wywołują oznak chorobowych. Jednak podczas utajonego rozwoju zakłócają funkcjonowanie komórek budujących liście i niszczą tkanki roślin. Dlatego przy braku widocznych objawów chorobowych na liściach, aby nie spóźnić się z zabiegiem i zdążyć wykonać go w możliwe najbardziej optymalnym terminie, powinniśmy sprawdzić zdrowotność roślin. Możemy to zrobić prostym testem, w warunkach domowych.
Test zdrowotności roślin domowym sposobem
Pobieramy z różnych miejsc na plantacji co najmniej kilkadziesiąt liści, następnie wykładamy je na delikatnie zwilżony papierowy ręcznik. Całość delikatnie zwijamy w rulon i wkładamy do woreczka foliowego. Taką próbę zostawiamy na 4–5 dni (musi być stale lekko wilgotna).
Po tym okresie wyjmujemy liście z worka i dokładnie im się przyglądamy. Jeśli stwierdzamy zmiany – w postaci: plam, widocznych na nich owocników grzyba, grzybni, poduszeczek grzyba z zarodnikami – oznacza to, że rośliny są porażone.
Gdy około 10% ocenianych liści ma objawy chorobowe, możemy uznać, że próg szkodliwości dla danej choroby został przekroczony. Konieczny jest zabieg ochronny i nie należy go odkładać w czasie. Im szybciej opryskamy rośliny fungicydem, tym lepiej. Dzięki temu możemy uzyskać wysoką skuteczność zabiegu, ponieważ wykonamy go w terminie optymalnym.
Jeśli liście tylko pobledną i nie widać na nich żadnych zmian, wówczas możemy przyjąć, że rośliny są zdrowe. W takim przypadku ponownie udajemy się na plantację, jeszcze raz pobieramy liście i powtarzamy test (do skutku). Nie można spodziewać się, że chorób na liściu flagowym nie będzie w ogóle. Ważne jest, aby zaplanować i przeprowadzić opryskiwanie w optymalnym terminie.
Pszenica czy jęczmień – kiedy przyspieszyć zabieg T2?
Jeśli na polu wysiany jest jęczmień ozimy, to skłaniamy się bardziej ku wcześniejszej ochronie w terminie T2. Szkodliwość chorób w tym gatunku jest większa, gdy pojawiają się one we wcześniejszych fazach rozwojowych roślin. Jeśli występuje mączniak prawdziwy zbóż i traw, to w przypadku tego grzyba wcześniejszy zabieg ochronny daje lepsze rezultaty na ograniczenie jego rozwoju. Użyty do zabiegu preparat powinien zawierać przynajmniej jedną substancję czynną o działaniu układowym, ponieważ choroba jest już widoczna i nie chcemy dopuścić do jej dalszego rozwoju.
Pamiętajmy, że jeśli stwierdzimy, że próg ekonomicznej szkodliwości został przekroczony, nie czekamy i nie sugerujemy się fazą rozwojową roślin. Bez zdrowego liścia flagowego i pozostałych górnych liści, nie ma plonu i jego jakości, dlatego nie można dopuścić do ich porażenia.
Przed kolejnymi zasiewami powinniśmy zwrócić uwagę, aby w miarę możliwości przy doborze odmian wybierać te, które cechują się podwyższoną odpornością na choroby. Obserwować trzeba również zdrowotność odmian uprawianych w okolicy pod kątem braku objawów porażenia (np. przez rdze).
Dobór fungicydów do zabiegu T2 w zbożach
Do zabiegu w terminie T2 zarejestrowanych jest szereg fungicydów. Wśród zaleceń znajdziemy preparaty jedno- i wieloskładnikowe. Gotowe mieszaniny fabryczne dwu- i trzyskładnikowe są szczególnie zalecane, gdy na plantacjach stwierdzamy kompleks chorób.
Możemy też samodzielnie (na własną odpowiedzialność) skomponować mieszaninę zbiornikową, łącząc np. dwa preparaty jednoskładnikowe. Dzięki temu uzyskamy środek, który zadziała na większą liczbę sprawców chorób. Najlepiej starać się łączyć fungicydy z tą samą formulacją (EC z EC lub SC z SC itd.), aby unikać wytrąceń w cieczy podczas tworzenia mieszanin.
Użyta mieszanina (zbiornikowa/fabryczna) powinna zawierać substancje czynne o różnych mechanizmach działania (układowy, wgłębny lub powierzchniowy). Przykładowo z grupy triazoli o działaniu układowym oraz strobiluryn o działaniu powierzchniowym. Inny przykład kompozycji środków to: substancja układowa z grupy morfolin lub triazoli w połączeniu z s.cz. o działaniu wgłębnym. Takie kompleksowe mieszaniny zwalczają jednocześnie i skutecznie sprawców mączniaka prawdziwego zbóż i traw, septoriozy liści, brunatną plamistość liści, rdze i fuzariozy.
Wybierając fungicyd, zwracamy uwagę, jakie substancje czynne użyliśmy w zabiegu T1 (jeśli ten był wykonywany). Chcemy, aby substancje uzupełniały swoje działanie, były skutecznie i jednocześnie nie prowadziły do zjawiska uodparniania się grzybów. Dlatego znaczenie ma też skład zaprawy wykorzystanej do zaprawiania ziarna. Ryzyko zaistnienia odporności wzrasta, gdy w danym sezonie stosujemy tą samą s.cz. dwu lub trzykrotnie. Działając w taki sposób przez kilka lat, możemy sobie „wyhodować” odporne rasy grzybów. Wówczas może się okazać, że skuteczny dotychczas fungicyd nie daje zadowalających efektów.
Pamiętajmy, że zabieg w terminie T2 ma za zadanie zwalczać głównego sprawcę choroby obecnego na górnych liściach. Powinien też chronić przed innymi chorobami, które w tym okresie pojawiają się w zbożach. Mając na uwadze fakt, że patogeny rozwijają się w komórkach zbóż w utajeniu i już w tym czasie działają destrukcyjnie w roślinie, to przy podejmowaniu decyzji o zabiegu dobrze jest kierować się myślą – „lepiej wcześniej, niż później”.
Orientacyjne progi ekonomicznej szkodliwości chorób w pszenicy ozimej dla terminu T2
- Mączniak prawdziwy zbóż i traw – pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym, flagowym lub na kłosie.
- Rdza brunatna pszenicy – pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym lub flagowym.
- Rdza żółta zbóż i traw – pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym lub flagowym.
- Septorioza paskowana liści pszenicy – 5–10% porażonej powierzchni liścia podflagowego lub widoczny 1% liści z owocnikami, lub 1% porażonej powierzchni liścia flagowego.
- Septorioza plew pszenicy – 10% porażonej powierzchni liścia podflagowego lub 1 proc. liści z owocnikami.
- Brunatna plamistość liści zbóż – 5% liści z pierwszymi objawami porażenia.
Przykładowe fungicydy zarejestrowane do zwalczania wybranych chorób liści w terminie T2 w pszenicy ozimej
Preparaty jednoskładnikowe
Preparaty dwuskładnikowe
Preparaty trójskładnikowe
