W historii polskiej mechanizacji rolnictwa nie brakuje maszyn, które dziś budzą zainteresowanie kolekcjonerów i miłośników dawnej techniki. Są jednak również konstrukcje, które nigdy nie doczekały się seryjnej produkcji, a jedną z nich było Mazowsze, czyli ciągnik rolniczy planowany w Polsce na początku lat 50. XX wieku. Jego historia jest o tyle interesująca, że prowadzi przez radzieckie zakłady produkcyjne aż do amerykańskiego Caterpillara D-4.
Ciągnik Mazowsze, czyli polski projekt, który pozostał na papierze
W 1953 roku polski przemysł rozważał rozpoczęcie produkcji nowego ciągnika kołowego. Maszyna otrzymała nazwę Mazowsze i miała być wytwarzana na podstawie dokumentacji technicznej pochodzącej ze Związku Radzieckiego. Nie chodziło jednak o samodzielnie zaprojektowany traktor, a planowana konstrukcja miała stanowić dokładny odpowiednik modelu MTZ-2, przygotowywanego wówczas do produkcji na Białorusi.
Ostatecznie przedsięwzięcia nie zrealizowano, a ciągnik Mazowsze nigdy nie wszedł do seryjnej produkcji, w przeciwieństwie do radzieckiego pierwowzoru, którego wytwarzanie rozpoczęto w 1953 roku. Nie są przy tym jednoznacznie wskazane przyczyny rezygnacji z polskiego projektu, dlatego trudno rozstrzygnąć, czy zdecydowały względy techniczne, organizacyjne, czy zmiany planów przemysłowych.
Dlaczego Polska chciała produkować radziecki ciągnik?
Aby zrozumieć okoliczności powstania projektu Mazowsze, trzeba przyjrzeć się sytuacji gospodarczej Polski po II wojnie światowej. W latach 1950-1955 realizowano plan sześcioletni, zakładający intensywną rozbudowę przemysłu, a jednocześnie polskie zakłady pozostawały silnie związane ze Związkiem Radzieckim, również w zakresie pozyskiwania dokumentacji technicznej i uruchamiania produkcji pojazdów.
Przykładem takiego modelu współpracy była Warszawa M20, której produkcję rozpoczęto w 1951 roku, a podobną drogę rozwoju rozważano również w przypadku maszyn rolniczych. Wykorzystanie istniejącej dokumentacji miało istotną zaletę, ponieważ pozwalało oprzeć planowaną produkcję na sprawdzonych już rozwiązaniach konstrukcyjnych, zamiast rozpoczynać projektowanie wszystkich zespołów mechanicznych od podstaw. W przypadku Mazowsza wybrano MTZ-2, czyli ciągnik kołowy opracowany w Związku Radzieckim, którego historia techniczna sięgała jednak znacznie starszej maszyny gąsienicowej.
Co łączyło Mazowsze z amerykańskim Caterpillarem?
Związek planowanego polskiego ciągnika z amerykańską marką Caterpillar nie był bezpośredni, a aby go wyjaśnić, trzeba cofnąć się do 1947 roku. Wówczas Charkowska Fabryka Traktorów (ChTZ) rozpoczęła produkcję gąsienicowego ciągnika KD-35, a przy opracowywaniu tej maszyny wykorzystano rozwiązania wzorowane na amerykańskim Caterpillarze D-4. KD-35 stał się następnie punktem wyjścia do przygotowania kolejnej konstrukcji, tym razem wyposażonej w koła zamiast gąsienic, a w nowym traktorze postanowiono zachować część podzespołów mechanicznych wcześniejszego modelu. W ten sposób powstał MTZ-2, na którego dokumentacji zamierzano oprzeć produkcję polskiego Mazowsza. Rodowód konstrukcji można więc przedstawić następująco: Caterpillar D-4, radziecki KD-35, MTZ-2 i planowany ciągnik Mazowsze. Nie oznacza to, że polski traktor miał być kopią amerykańskiego Caterpillara, ponieważ poszczególne maszyny różniły się budową i przeznaczeniem, a podobieństwo wynikało z wykorzystania określonych rozwiązań technicznych we wcześniejszych etapach rozwoju konstrukcji.
Jak ciągnik gąsienicowy stał się podstawą maszyny kołowej?
Przystosowanie podzespołów KD-35 do potrzeb ciągnika MTZ-2 wymagało istotnych zmian konstrukcyjnych, ponieważ obie maszyny miały odmienne układy jezdne, co wpływało na rozkład masy, budowę podwozia oraz sposób przenoszenia napędu.
W modelu MTZ-2 wykorzystano trzy ważne zespoły pochodzące z KD-35:
- silnik,
- sprzęgło,
- skrzynię przekładniową.
Największym wyzwaniem było odpowiednie połączenie tych elementów: KD-35 miał konstrukcję gąsienicową, w której mechanizmy zamontowano w stalowej ramie pełniącej funkcję nośną, a w przypadku traktora kołowego należało uzyskać lżejszą budowę, ale bez pogorszenia wytrzymałości połączeń między poszczególnymi podzespołami. Rozwiązaniem okazało się zastosowanie ramy obejmującej przednią część podwozia MTZ-2, na której zamontowano silnik, a sama konstrukcja usztywniała ciągnik na odcinku od obudowy skrzyni biegów do przedniej osi.
Istotne zmiany dotyczyły także układu przeniesienia napędu, ponieważ ciągnik gąsienicowy jest przystosowany do pracy z innymi prędkościami jazdy niż maszyna kołowa. Pozostawienie niezmienionych przełożeń mogłoby więc ograniczać przydatność nowej konstrukcji do prac rolniczych. W MTZ-2 zmodyfikowano przełożenia poprzez odpowiedni dobór przekładni w zwolnicach (są to mechanizmy odpowiadające za końcowe przełożenie napędu, umożliwiające uzyskanie odpowiedniej prędkości obrotowej kół i momentu napędowego), a dzięki tym modyfikacjom podzespoły wywodzące się z cięższego ciągnika gąsienicowego można było zastosować w traktorze kołowym. Planowany Mazowsze miał korzystać z tak opracowanej konstrukcji, bez konieczności ponownego projektowania jej podstawowych mechanizmów.
Dlaczego kierowca miał siedzieć z prawej strony?
Jednym z najbardziej nietypowych elementów MTZ-2 było stanowisko operatora, które w przeciwieństwie do wielu innych ciągników rolniczych kierowca nie zajmowało miejsca na środku maszyny. Przesunięcie stanowiska w prawą stronę wynikało z problemów napotkanych podczas projektowania układu kierowniczego, a wykorzystanie istniejących podzespołów pozostawiło konstruktorom zbyt mało miejsca na standardowe zamontowanie przekładni kierowniczej. Aby rozwiązać ten problem, zdecydowano się umieścić przekładnię wraz z kolumną kierownicy po prawej stronie traktora. W rezultacie operator siedział niesymetrycznie względem osi podłużnej pojazdu i nie był to zabieg stylistyczny, lecz rozwiązanie podyktowane rozmieszczeniem mechanizmów.
Ta charakterystyczna cecha pokazuje, że wykorzystanie gotowych podzespołów nie zawsze ułatwiało projektowanie nowej maszyny, ponieważ konstruktorzy musieli dostosowywać pozostałe elementy do wcześniej przyjętych rozwiązań. Gdyby w Polsce rozpoczęto produkcję ciągnika Mazowsze zgodnie z pierwotnymi założeniami, również jego operator zajmowałby miejsce przesunięte na prawą stronę.
MTZ-2 trafił do produkcji, Mazowsze pozostało niezrealizowanym planem
Na początku lat 50. rozwijano także zaplecze radzieckiego przemysłu ciągnikowego, a plany obejmowały między innymi produkcję w Mińsku silników rozruchowych PD-10 oraz maszyn KD-35. Równocześnie przygotowywano uruchomienie wytwarzania ciągnika MTZ-2, ale ten projekt został doprowadzony do etapu produkcji w 1953 roku, podczas gdy jego planowany polski odpowiednik nie doczekał się realizacji.
Z tego względu Mazowsza nie należy utożsamiać z ciągnikiem rzeczywiście wytwarzanym przez polskie fabryki i nie ma też podstaw, aby przypisywać mu własne osiągi, odrębne rozwiązania techniczne czy liczbę egzemplarzy seryjnych. W przypadku analizowania tej maszyny punktem odniesienia pozostaje MTZ-2 i to właśnie jego budowa, pochodzenie podzespołów oraz nietypowe rozwiązania konstrukcyjne pozwalają odtworzyć, jak mógł wyglądać traktor noszący polską nazwę Mazowsze.







